Pamiętnik Teatralny

Teatr i dramat jezuicki w kolegium w Krasnymstawie

Małgorzata Mieszek — 2026-03-13

Jezuickie kolegium krasnostawskie nie należało do czołowych placówek edukacyjnych w dawnej Rzeczypospolitej. Działający przy szkole teatr nie był do tej pory przedmiotem zainteresowania badaczy (literaturoznawców czy historyków teatru). Artykuł wypełnia tę lukę i przybliża dzieje sceny krasnostawskiej. Na podstawie dostępnych materiałów źródłowych (głównie niewykorzystanego do tej pory w literaturze przedmiotu kodeksu rękopiśmiennego) omawia tematykę dramatów i autorstwo sztuk, podejmuje zagadnienie okazjonalności występów. Przybliża też wybrane aspekty struktury dramatów (konstrukcja sztuk, bohaterowie). Autorka podejmuje również próbę odtworzenia elementów realizacji scenicznej, których użycie poświadczają materiały źródłowe. Wykorzystuje metody analityczne, semiotyczne i strukturalne.

Teatralne eksperymenty Katarzyny Figury

Marta Cebera — 2026-03-13

Autorka, odnosząc się do głównych założeń eseju Lindy Nochlin Dlaczego nie było wielkich artystek?, pokazuje, że Figura jest teatralną eksperymentatorką i aktorką charakterystyczną gotową do wykonywania niekonwencjonalnych zadań. Amerykańska historyczka sztuki pisała o marginalizowaniu pracy artystek, kontekście społecznym sztuki oraz przeszkodach instytucjonalnych, które uniemożliwiały kobietom osiągnięcie sukcesu. Odważne wybory i pomysły pomagały Katarzynie Figurze w przełamywaniu tych barier. Autorka przypomina artystyczne początki aktorki, przyglądając się jej działalności w Ognisku Teatralnym przy Teatrze Ochoty i edukacji w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie. Analizuje wybrane role teatralne potwierdzające eksperymentalne skłonności Figury, nieprzystające do jej odmiennego wizerunku filmowego.

An Intermedial Cabinet of Obscurities: Media-Archaeological Excavations in Performance

Jakub Kłeczek — 2026-03-13

Artykuł wprowadza do bloku tekstów Theatre, Media, and the Archaeology of Spectacle jako „intermedialnego gabinetu osobliwości” i wskazuje, że archeologia mediów, zestawiona z intermedialnymi badaniami performansu, pozwala rewidować historię teatru jako sieć relacyjnych mikrohistorii, a nie jako jedną linię rozwojową. Odwołując się do genealogii toposów kulturowych Erkkiego Huhtamo, wariantologii Siegfrieda Zielinskiego oraz koncepcji Thomasa Elsaessera prób epistemologicznych historii mediów, tekst pokazuje, że czasopismo od dawna było miejscem gestów archeologicznych: studiów nad fajerwerkami, panoramami ruchomymi, teatrami mechanicznymi, teatrami papierowymi, lalkarstwem, a także interpretacji Raszewskiego wczesnych peep-show boxes poprzez lekturę Furttenbacha. Badacz łączy close reading tych interwencji z opisem dyspozytywów percepcji, opartym na tezie Jonathana Crary’ego, że widzenie jest historycznie organizowane przez zmienne układy.

Postdramatic Tendencies in Czech Avant-Garde Theatre: Reconsidering the Case of Director Emil František Burian and His Production of "May" (1935)

David Drozd — 2026-03-13

Artykuł analizuje spektakl Máj (1935) czeskiego reżysera awangardowego Emila Františka Buriana, oparty na słynnym romantycznym poemacie Karela Hynka Máchy. Spektakl łączył recytację, muzykę, taniec i aktorstwo na żywo z projekcją fotografii i materiału filmowego. Artykuł proponuje reinterpretację i rekontekstualizację tego dzieła w odniesieniu do teatru awangardowego, ukazując alternatywną perspektywę i postulując rewizję spektaklu Buriana jako postdramatycznego zjawiska czeskiej awangardy teatralnej.

Machines for Communication New Media and New Theatre in Avant-Garde Conceptions

Paweł Stangret — 2026-03-13

Twórczość awangardowa z początku XX wieku zbiegła się chronologicznie z powstającymi wówczas masowymi mediami. Bliskość i pokrewieństwo języków tych dwóch zjawisk jest istotne również dla postrzegania nowoczesnej widowiskowości, co znalazło odzwierciedlenie w koncepcjach teoretycznych nowoczesnego teatru. Awangardziści fascynowali się mediami, bo wytworzyły one nowe sposoby komunikacji. Media zmieniły charakter relacji nadawczo-odbiorczych, głównie w kontekście obecnego w manifestach nowej sztuki (a zwłaszcza teatru) postulatu uczestnictwa zarówno widza, jak i publiczności. Najważniejszym aspektem awangardowej fascynacji mediami jest ich mechaniczny charakter. Awangarda dostrzegła w maszynie jej potencjał performatywny. Artykuł porusza kwestie, które były często opisywane, jednak, wskazując na związek między poezją a manifestami teatralnymi, przedstawia podobieństwo awangardowej koncepcji sztuki do współczesnych mediów.

Manual Cinema: A Unique Hybrid of Shadow Theatre and Cinematic Practices

Marzenna Wiśniewska — 2026-03-13

Artykuł poświęcony jest analizie praktyk artystycznych stanowiących hybrydę różnychtradycji teatru cieni z dawnymi i nowoczesnymi technologiami projekcji obrazu, które ich twórcy, niezależnie od siebie, określają „kinem manualnym”. Zjawisko to jest konsekwentnie rozwijane przez artystów zakorzenionych w sztuce lalkarskiej i właśnie ich konceptualizacje i realizacje kina manualnego stanowią główny obszar analizy w niniejszym studium. W badaniach nad konwergencją teatru i innych mediów niewiele uwagi poświęcono dotąd tego typu praktykom artystycznym, a i samo pojęcie nie było przedmiotem badawczego namysłu. W centrum analizy znajdują się autorskie koncepcje kina manualnego realizowane przez Tadeusza Wierzbickiego, Adama Walnego oraz przez kolektywy Manual Cinema (USA) i Hotel Modern (Holandia). Sformułowana przez Petera W. Marxa koncepcja ekologii mediów służy podjęciu dyskusji nad kinem manualnym jako maszyną medialną, wytwarzającą swoiste relacje między performerem, narzędziami i widzem. Takie ujęcie pozwala uchwycić i poddać analizie funkcję „percepcyjnej wielostabilności” (w ujęciu Eriki Fischer-Lichte), której doświadczają widzowie omawianych przedstawień.

P. T. Barnum, the Freak Show, and the (Re)presentation of the Anomalous Body

Barbara Pitak-Piaskowska — 2026-03-13

Artykuł podejmuje temat charakterystyki dziewiętnastowiecznego amerykańskiego muzeum osobliwości stworzonego przez Phineasa Taylora Barnuma w ujęciu historycznym ze szczególnym uwzględnieniem popisów scenicznych określanych mianem freak shows. Uznawany za twórcę amerykańskiej rozrywki Barnum specjalizował się w prezentowaniu ludzkiej odmienności – osób bądź to zdeformowanych fizycznie, bądź z różnego rodzaju anomaliami związanymi z wyglądem, w tym ludzi z karłowatością i gigantyzmem, kobiety z brodą, bliźniąt syjamskich i wielu innych. Autorka zaprasza do dyskusji nie tylko na temat charakterystyki samych freak shows, ale także konsekwentnie sprawowanej przez Barnuma kontroli nad prezentowaniem nienormatywnych ciał występujących w jego muzeum w oparciu o historie zmyślone, odrealnione. Jednocześnie, przywołując takich bohaterów jak Joyce Heth, Tomcio Paluch czy William Henry Johnson, osadzony w mikro-historiach tekst porusza zagadnienie retoryki reklamy bazującej na wyimaginowanej narracji, której celem było wypełnienie, przyświecającego Barnumowi założenia, „nie ważne jak, ważne by mówili”.

Ceci n’est pas un pape: Mimesis and Mediatization in Papal Performances by Jerzy Kalina and Oliver Frlijć

Witold Mrozek — 2026-03-13

Artykuł stanowi analizę porównawczą instalacji Zatrute źródło (2020) Jerzego Kaliny i spektaklu Klątwa (2017) Olivera Frljicia, wykorzystujących wizerunek Jana Pawła II. Autor przedstawia strategie użycia medium rzeźby w obu performansach papieskich, zwracając uwagę na zacieranie granic między trybami istnienia rzeźby, ujmowanej jako miedzy innymi: pomnik, figura świętego, przedmiot wykonawczy uczuć religijnych, rekwizyt teatralny, pastisz. Niepewny status rzeźby wytwarzał silne reakcje afektywne, protesty publiczne oraz stał się przyczyną prawnych dyskusji o obrażaniu „uczuć religijnych”.

Otakar Zich: Ku fenomenologii teatru i cielesności doświadczenia aktora w relacji z widzem

Artur Duda — 2026-03-13

W artykule, zainspirowanym przekładem na język angielski klasycznej publikacji Otakara Zicha, Estetika dramatickeho umĕni została przedstawiona z odwołaniem do możliwej recepcji dzisiejszej. Książka od pierwszego wydania w 1931 funkcjonowała wyłącznie w języku czeskim mimo istniejących, niedrukowanych przekładów niemiecko- i angielskojęzycznego. Autor zgodnie z sugestią redaktorów sytuuje traktat Zicha w kontekście fenomenologicznym. Wydobywa wybrane wątki dotyczące sztuki teatru i aktorstwa, interpretuje je w zestawieniu z koncepcją siedmiu bytów teatralnych Tomasza Kubikowskiego oraz teorią psychologiczną Jamesa-Langego, ukazując możliwość wykorzystania teoretycznych terminów Zicha w analizach współczesnego teatru postdramatycznego i antropologicznego. Ich najważniejszym elementem jest cielesny wymiar komunikacji między aktorem a widzem, bazujący na wewnętrznych percepcjach organicznych (inner tactile perceptions).