Biografia performowana. Orson Welles i widmowy pakt z przyszłością
Małgorzata Kozubek
malgorzatakozubek@gmail.comUniwersytet Wrocławski (Polska)
https://orcid.org/0000-0001-8263-4397
Abstrakt
Sto lat po pytaniu Virginii Woolf o nowy sposób pisania biografii (The New Biography, 1927) filmoznawcza biografistyka wciąż rzadko wychodzi poza konwencje klasyczne. Casus Orsona Wellesa – czterdzieści lat po śmierci artysty aktualizowany przez wystawy, pośmiertne dokończenia i rekonstrukcje przy udziale AI – pokazuje, że biografie twórców kina dopiero wtedy wchodzą w najbardziej produktywną fazę. Autorka proponuje pojęcie biografii performowanej jako narzędzia historiografii kina w trzech sensach: praktyki kulturowej autora autofabulującego się w obiegu medialnym, metody badaczki piszącej poprzez twórcę (autoetnografia relacji) i hybrydycznej formy pisania o kinie. Wprowadza też pojęcie paktu widmowego – rozwinięcie lejeune’owskiego paktu (auto)biograficznego ku programowaniu własnej kontynuacji post mortem, którego manifestem jest F jak fałszerstwo (reż. Orson Welles, 1973). Strukturę tekstu – sekcje analityczne przeplatane seansami spirytystycznymi – autorka projektuje jako wykonanie metody. Welles jest tu przypadkiem modelowym. Dekady po diagnozach zapaści biografiki literackiej i po zwrocie biograficznym w humanistyce biografia performowana jest odpowiedzią filmoznawstwa na pytanie, jak dziś pisać życie twórcy.
Instytucje finansujące
Oświadczenie o konflikcie interesów
Słowa kluczowe:
Orson Welles, zwrot biograficzny, biografia performowana, widmontologia, Nowa Historia FilmuBibliografia
Aniballi, A. (2018, 30 sierpnia). “The Other Side of the Wind” Premiere Coverage, First Reviews. Wellesnet. https://wellesnet.com/other-side-wind-premiere-review/
DOI: https://doi.org/10.1063/pt.6.1.20181004a
Google Scholar
Bal, M. (1999). Introduction. W: M. Bal, J. Crewe, L. Spitzer (red.), Acts of Memory: Cultural Recall in the Present (ss. 7-17). Hanover – London: University Press of New England.
Google Scholar
Barthes, R. (2015). Ziarno głosu (tłum. J. Momro). Teksty Drugie. Teoria Literatury – Krytyka – Interpretacja, (5), ss. 229-237.
Google Scholar
Benton, M. (2010). Biografia teraz i kiedyś (tłum. A. Pekaniec). Dekada Literacka, (4-5), ss. 10-25.
Google Scholar
Biskind, P. (red.) (2013). My Lunches with Orson: Conversations between Henry Jaglom and Orson Welles. New York: Metropolitan Books.
Google Scholar
Bourdieu, P. (2004). Złudzenie biograficzne (tłum. J. Stryjczyk). W: P. Bourdieu, Rozum praktyczny. O teorii działania (ss. 62-68). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Publikacja oryginału: 1986).
Google Scholar
Burlingame, J. (2018, 5 września). Composer Michel Legrand Sent Himself Back to ’70s to Work with Orson Welles on “Wind”. Variety. https://variety.com/2018/music/news/composer-michel-legrand-sent-himself-back-to-70s-to-work-with-orson-welles-on-wind-1203016817/
Google Scholar
Całek, A. (2013). Biografia naukowa: od koncepcji do narracji. Interdyscyplinarność, teorie i metody badawcze. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Google Scholar
Carringer, R. L. (2020). The Magnificent Ambersons: A Reconstruction. Berkeley – Los Angeles: University of California Press. (Publikacja oryginału: 1993).
DOI: https://doi.org/10.1525/9780520912625
Google Scholar
Cousins, M. (2024). Dear Orson Welles and Other Essays. Belfast: The Irish Pages Press.
Google Scholar
Deleuze, G. (2008). Kino. 1. Obraz-ruch. 2. Obraz-czas (tłum. J. Margański). Gdańsk: słowo/obraz terytoria. (Publikacja oryginału: 1983, 1985).
Google Scholar
Debruge, P. (2025, 6 września). With “Franz”, Agnieszka Holland Shares Her Unique View of Kafka, Informed by a Career of Outsider Insights. Variety. https://variety.com/2025/film/news/franz-agnieszka-holland-1236506811/
Google Scholar
Dębski, A. (2026). Dwie siostry: starsza New Film History i młodsza New Cinema History. Kwartalnik Filmowy, (133), ss. 150-173. https://doi.org/10.36744/kf.4753
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.4753
Google Scholar
Derrida, J. (2016). Widma Marksa. Stan długu, praca żałoby i nowa Międzynarodówka (tłum. T. Załuski). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. (Publikacja oryginału: 1993).
Google Scholar
Geertz, C. (1990). O gatunkach zmąconych: nowe konfiguracje myśli społecznej (tłum. Z. Łapiński). Teksty Drugie. Teoria Literatury – Krytyka – Interpretacja, (2), ss. 112-130.
Google Scholar
Goodfellow, M. (2025, 6 grudnia). Agnieszka Holland Talks Bringing Franz Kafka to Life in “Franz” and Neurodivergence Questions – Contenders International. Deadline. https://deadline.com/2025/12/agnieszka-holland-interview-franz-kafka-biopic-franz-1236637924/
Google Scholar
Haraway, D. (2009). Wiedze usytuowane. Kwestia nauki w feminizmie i przywilej ograniczonej/częściowej perspektywy (tłum. A. Czarnacka). Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego. http://www.ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny/articles.php?article_id=261 (Publikacja oryginału: 1988).
Google Scholar
Haratyk, P. (2024). Nietutejsza. Kwartalnik Filmowy, (127), ss. 265-274. https://doi.org/10.36744/kf.2981
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.2981
Google Scholar
Iwasiów, I. (2015). „Niosło ją to, że stała u boku”. O genderowym modelowaniu biografii artystek. Autobiografia. Literatura. Kultura. Media, 5 (2), ss. 63-74.
DOI: https://doi.org/10.18276/au.2015.2.5-05
Google Scholar
Karp, J. (2015). Orson Welles’s Last Movie: The Making of “The Other Side of the Wind”. New York: St. Martin’s Press.
Google Scholar
Kelly, R. (2018, 21 września). “Final Cut for Orson” Invaluable in Appreciating “The Other Side of the Wind” Completion. Wellesnet. https://wellesnet.com/final-cut-for-orson-welles/
Google Scholar
Korczarowska, N. (2024). Traumatyczne nawiedzenie w neokolonialnym świecie. „Czyj to dom?” w kontekście zwrotu spektralnego. Kwartalnik Filmowy, (128), ss. 6-28. https://doi.org/10.36744/kf.3394
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.3394
Google Scholar
Kozubek, M. (2025). „Dlaczego mnie jest tak wielu, a państwa tak mało?” Performatywna tożsamość Orsona Wellesa. Prace Kulturoznawcze, 29 (3), ss. 29-50.
DOI: https://doi.org/10.19195/0860-6668.29.3.3
Google Scholar
Kurz, I. (2005). Twarze w tłumie. Wizerunki bohaterów wyobraźni zbiorowej w kulturze polskiej 1955-1969. Izabelin: Świat Literacki.
Google Scholar
Kurz, I. (2019). Artystka w archiwum: Ślady. Dwutygodnik, (254). https://www.dwutygodnik.com/artykul/8226-artystka-w-archiwum-slady.html
Google Scholar
Lejeune, P. (2001). Pakt autobiograficzny (tłum. A. Labuda). W: R. Lubas-Bartoszyńska (red.), Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii (ss. 21-56). Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”. (Publikacja oryginału: 1975).
Google Scholar
Marzec, L. (2018). Archiwum jako pisarski testament i depozyt legendy biograficznej. Teksty Drugie. Teoria Literatury – Krytyka – Interpretacja, (6), ss. 231-248.
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2018.6.17
Google Scholar
McBride, J. (2006). What Ever Happened to Orson Welles? A Portrait of an Independent Career. Lexington: University Press of Kentucky.
Google Scholar
McGill, R. (2009). Biographical Desire and the Archives of Living Authors. a/b: Auto/Biography Studies, 24 (1), ss. 129-145.
DOI: https://doi.org/10.1080/08989575.2009.10846792
Google Scholar
Nasiłowska, A. (2009). Biografie: zwrot biograficzny. Dwutygodnik, (16). https://www.dwutygodnik.com/artykul/553-biografie-zwrot-biograficzny.html
Google Scholar
Nasiłowska, A. (2010). Herezje. Teksty Drugie. Teoria Literatury – Krytyka – Interpretacja, (1-2), ss. 129-136.
Google Scholar
Nasiłowska, A. (2018). Przełom anty-antybiograficzny. Nowa Dekada Krakowska, (2-3), ss. 8-11.
Google Scholar
Nasiłowska, A. (2019). Wstęp. Porządki w bibliotece. Teksty Drugie. Teoria Literatury – Krytyka – Interpretacja, (1), ss. 7-12.
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2019.1.1
Google Scholar
Podnieks, E. (2009). Introduction: „New Biography” for a New Millennium. a/b: Auto/Biography Studies, 24 (1), ss. 1-14.
DOI: https://doi.org/10.1080/08989575.2009.10846785
Google Scholar
Popczyk-Szczęsna, B. (2020). Biogramat – nowa forma dramatyczna czy hybryda gatunkowa?. W: E. Wąchocka (red.), Gatunki dramatyczne. Rekonfiguracje (ss. 59-80). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar
Popczyk-Szczęsna, B. (2021). Medialne reprezentacje (auto)biografii na przykładzie spektakli teatralnych Michała Buszewicza i Weroniki Szczawińskiej. Zagadnienia Rodzajów Literackich, 64 (2), ss. 129-140. https://doi.org/10.26485/ZRL/2021/64.2/8
DOI: https://doi.org/10.26485/ZRL/2021/64.2/8
Google Scholar
Popczyk-Szczęsna, B. (2022). Biografia performowana, czyli sceniczna gra (z) archiwum życia aktorki. Studium przypadku. Pamiętnik Teatralny, 71 (3), ss. 65-85.
DOI: https://doi.org/10.36744/pt.1041
Google Scholar
Prymas, M. (2025). Ta mateczka ma pazury. Filmweb.pl. https://www.filmweb.pl/reviews/recenzja-filmu-Franz+Kafka-26653
Google Scholar
Renders, H., de Haan, B., Harmsma, J. (red.) (2017). The Biographical Turn: Lives in History. London – New York: Routledge.
DOI: https://doi.org/10.4324/9781315469577
Google Scholar
Saunders, E. (2015). Defining Metabiography in Historical Perspective: Between Biomyths and Documentary. Biography, 38 (3), ss. 325-342.
DOI: https://doi.org/10.1353/bio.2015.0032
Google Scholar
Stelmach, M. (2016). Nawiedzony ekran. Przyczynek do widmontologii współczesnego kina. Kwartalnik Filmowy, (96), ss. 102-113. https://doi.org/10.36744/kf.2141
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.2141
Google Scholar
Sugiera, M. (2011). Zgoda co do faktów – pakt biograficzny. W: A. Adamiecka-Sitek, D. Buchwald (red.), Nowe historie 02. Wymowa faktów (ss. 185-192). Warszawa: Instytut Teatralny im. Z. Raszewskiego.
Google Scholar
Syska, R. (2024). Pamięć filmu. Mnemotechnika muzeów kina. Kwartalnik Filmowy, (125), ss. 89-112. https://doi.org/10.36744/kf.2486
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.2486
Google Scholar
Tonguette, P. P. (2007). Orson Welles Remembered: Interviews with His Actors, Editors, Cinematographers and Magicians. Jefferson: McFarland and Company.
Google Scholar
Tynan, K. (1967). Playboy Interview: Orson Welles. Playboy, 14 (3), ss. 63-72.
Google Scholar
Weinberg, S. (2008). Biography, the Bastard Child of Academe. The Chronicle of Higher Education, 54. https://www.chronicle.com/article/biography-the-bastard-child-of-academe/
Google Scholar
Welles, O. (1957). Memorandum to Edward Muhl re: Touch of Evil. W: Orson Welles Manuscripts, Films: “Touch of Evil”. Bloomington: Lilly Library – Indiana University.
Google Scholar
Welles, O., Bogdanovich, P. (1992). This Is Orson Welles (red. J. Rosenbaum). New York: HarperCollins.
Google Scholar
Welles Feder, C. (2009). In My Father’s Shadow: A Daughter Remembers Orson Welles. Chapel Hill: Algonquin Books.
Google Scholar
Więckiewicz, A. (2019). Analityk jako pisarz i biograf. Psychograficzna twórczość Izydora Sadgera a psychoanaliza literatury. Teksty Drugie. Teoria Literatury – Krytyka – Interpretacja, (1), ss. 402-420. https://doi.org/10.18318/td.2019.1.27
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2019.1.27
Google Scholar
Woolf, V. (1927, 30 października). The New Biography. New York Herald Tribune, ss. 1-2.
Google Scholar
Woolf, V. (2015). Sztuka biografii (tłum. M. Heydel). W: V. Woolf, Eseje wybrane (wyb. i oprac. M. Heydel, R. Sendyka, ss. 315-322). Kraków: Karakter. (Publikacja oryginału: 1939).
Google Scholar
Žižek, S. (2007). Lacrimae rerum. Kieślowski, Hitchcock, Tarkowski, Lynch (tłum. P. Mościcki). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Google Scholar
Autorzy
Małgorzata Kozubekmalgorzatakozubek@gmail.com
Uniwersytet Wrocławski Polska
https://orcid.org/0000-0001-8263-4397
Filmoznawczyni, doktor nauk humanistycznych w zakresie kulturoznawstwa, adiunkt w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego. Zajmuje się m.in. psychologią odbioru filmu, społecznym oddziaływaniem kina, kulturą terapeutyczną, filmoterapią oraz Nową Historią Filmu. W centrum jej zainteresowań badawczych znajduje się twórczość Orsona Wellesa – zwłaszcza jego niedokończone projekty filmowe oraz sposoby konstruowania biografii artysty w obiegu kulturowym. Publikowała m.in. w „Kwartalniku Filmowym”, „Studiach Filmoznawczych”, „Pracach Kulturoznawczych” oraz w tomach zbiorowych. Autorka książki Filmoterapia. Teoria i praktyka (2016), współredaktorka tomów Polski film dokumentalny w XXI wieku (2016) i Polski film animowany w XXI wieku (2017). Obecnie przygotowuje monografię o Orsonie Wellesie, ujmującą jego biografię jako proces relacyjny i performatywny, rozpisany między dziełami, archiwami i narracjami (auto)biograficznymi.
Statystyki
Abstract views: 161PDF downloads: 124
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Małgorzata Kozubek

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
Inne teksty tego samego autora
- Małgorzata Kozubek, Drugie (cyfrowe) życie filmów Orsona Wellesa , Kwartalnik Filmowy: Nr 113 (2021): Film i technologia
- Małgorzata Kozubek, (Auto)terapeutyczny wymiar „rodzinnych” filmów Marcina Koszałki , Kwartalnik Filmowy: Nr 73 (2011): Kino to ja. Autobiografie filmowe
- Małgorzata Kozubek, Dookoła świata z Orsonem Wellesem , Kwartalnik Filmowy: Nr 107 (2019): Podróż, (e)migracja, pielgrzymka
- Małgorzata Kozubek, Ciało niedoskonałe? Seksualny aspekt niepełnosprawności fizycznej w kinie współczesnym , Kwartalnik Filmowy: Nr 83-84 (2013): Ciało w filmie
- Małgorzata Kozubek, Realny świat – możliwy świat. Rola filmu w kształtowaniu tożsamości młodzieży społecznie niedostosowanej , Kwartalnik Filmowy: Nr 62-63 (2008): Kino w poszukiwaniu tożsamości


