Nad brzegiem morza. Notatki na marginesie 1. Tomu „Historii sztuki filmowej 1895-1918” Jerzego Toeplitza
Monika Talarczyk
m.talarczyk@filmschool.lodz.plPaństwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. L. Schillera w Łodzi (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-2742-0657
Abstrakt
Autorka rewiduje 1. tom Historii sztuki filmowej 1895-1918 (1955) Jerzego Toeplitza w świetle nowej historii filmu i poprawek poczynionych przez autora trzydzieści lat po wydaniu tego tomu. W punkcie wyjścia określa pozycję zawodową Toeplitza w połowie lat 50. i 80. oraz cel rewizji: najpierw stawki historiograficzne książki doktorskiej w jej polskim wydaniu, następnie edycji zagranicznych – rosyjskiej i niemieckiej, ostatecznie poprawek spisanych w drugiej połowie lat 80. Koncept stawki historiograficznej został zaczerpnięty z analizy Histoire générale du cinéma Georgesa Sadoula przeprowadzonej przez François Alberę. W przypadku dzieła Toeplitza stawki historiograficzne dotyczą: kwestii patriotycznej – włączenia polskich pionierów do narracji o światowym kinie, dyscypliny naukowej – osadzenia historii filmu w ramach historii sztuki i kultury, a także osobistej pozycji – „Sadoula bloku wschodniego”. Ani Kongres FIAF w Brighton w 1978 r., ani kryzys marksizmu u schyłku realnego socjalizmu nie wpłynęły znacząco na jego historycznofilmową perspektywę.
Instytucje finansujące
Oświadczenie o konflikcie interesów
Słowa kluczowe:
historia filmu, historiografia filmowa, pionierzy kina, Jerzy ToeplitzBibliografia
Abramow, N. (1968). Priedisłowije. W: J. Toeplitz, Istorija kinoiskusstwa 1895-1927 (ss. 5-15). Moskwa: Izdatielstwo Progress.
Google Scholar
Albera, F. (2011). 1945: trois „intrigues” de Georges Sadoul. Cinémas, 21 (2-3), ss. 49-85.
DOI: https://doi.org/10.7202/1005584ar
Google Scholar
Aleksandrow, E. (2018). The Role of Documentary Filmmaking in Formation of Visual Anthropology of Russia. EtnoAntropologia, 6 (1), ss. 63-99.
Google Scholar
Biełakow, W. K. (2023). Dorewolucionnaja kinochronika kak riezultat wizualizacji istoriczeskoj diejstwitielnosti. Chudożestwiennaja kultura, (3), ss. 436-453.
Google Scholar
Botwina, B., Roguska, J. (2024). Ukraińscy twórcy filmowi we wschodnioeuropejskim kinie niemym. Studia Ucrainica Varsoviensia, (12), ss.167-176.
DOI: https://doi.org/10.31338/2299-7237suv.12.12
Google Scholar
Gaudreault, A. (1979). Les détours du récit filmique: sur la naissance du montage parallèle. Cahiers du Cinéma, (29), ss. 88-107.
Google Scholar
Gunning, T. (1986). The Cinema of Attraction: Early Film, Its Spectator and the Avant-garde. Wide Angle, 8 (3-4), ss. 63-70.
Google Scholar
Guy-Blaché, A. (1976). Autobiographie d’une pionnière du cinéma 1873-1968. Paris: Denoël-Gonthier.
Google Scholar
Holman, R. (1982). Cinema 1900-1906: An Analytical Study. London: National Film Archive, FIAF.
Google Scholar
Jewsiewicki, W. (1954). Kazimierz Prószyński. Polski wynalazca filmowy. Warszawa: Filmowa Agencja Wydawnicza.
Google Scholar
Kokin, W. (2025, 5 grudnia). „Carskoje kino”. Kak pojawiłoś pierwoje w Rossii kinoatielje. Sankt-Pietierburgskije Wiedomosti, (48), s. 5.
Google Scholar
Lindsay, V. (1915). The Art of the Moving Picture. New York: The Macmillan Company.
Google Scholar
Lubelski, T., Sowińska, I., Syska, R. (red.) (2009). Historia kina. tom 1. Kino nieme. Kraków: Universitas.
Google Scholar
Lebiediew, N. (1947). Oczierk istorii kino SSSR. Moskwa: Goskinoizdat.
Google Scholar
Majewski, T. (2010). Historia kina po liftingu. Kultura Współczesna, (2), ss. 181-195.
Google Scholar
Leyda, J. (1960). Kino: A History of Russian and Soviet film. London: George Allen and Unwin.
Google Scholar
McEwan, P. (2022). Cinema’s Original Sin: D.W. Griffith, American Racism and the Rise of Film Culture. Austin: University of Texas Press.
DOI: https://doi.org/10.7560/325483
Google Scholar
Neergaard, E. (1963). The Story of Danish Film. Copenhagen: Danske Selskab.
Google Scholar
Negri, P. (1970). Memoirs of a Star. Garden City – New York: Doubleday and Company.
Google Scholar
Negri, P. (1976). Pamiętniki gwiazdy (tłum. T. Evert). Warszawa: Czytelnik.
Google Scholar
Nemeskürty, I. (1968). Word and Image: History of the Hungarian Cinema. Budapest: Corvina Press.
Google Scholar
Oleszczyk, M. (2014). David Wark Griffith. Kino uczy się opowiadać. W: T. Lubelski, I. Sowińska, R. Syska (red.), Historia kina. tom 1. Kino nieme (ss. 275-314). Kraków: Universitas.
Google Scholar
Pabiś-Orzeszyna, M. (2020). Zwrot historyczny w badaniach filmoznawczych. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego i PWSFTviT.
DOI: https://doi.org/10.18778/8142-735-7
Google Scholar
Płażewski, J. (1986). Historia filmu dla każdego 1895-1980. Warszawa: WAiF.
Google Scholar
Płażewski, J. (1995). Historia filmu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar
Płażewski, J. (2001). Historia filmu 1895-2000. Warszawa: Książka i Wiedza.
Google Scholar
Roth, W. (1973). J. Toeplitz. Geschichte des Films. Filmkritik, (4), ss. 153-154.
Google Scholar
Sadoul, G. (1946). Histoire générale du cinéma, t. 1. L’invention du cinéma. Paris: Denoël.
Google Scholar
Sadoul, G. (1947). Histoire générale du cinéma, t. 2. Les Pionniers du cinéma. Paris: Denoël.
DOI: https://doi.org/10.1017/S0395264900133153
Google Scholar
Sadoul, G. (1951). Histoire générale du cinéma, t. 3. Le cinéma devient un art. Paris: Denoël.
Google Scholar
Supruniuk, M. (2025). Inżynier Kazimierz Prószyński. Historia wizjonera i jego niespełnionych ambicji. Ekrany, (3), ss. 98-103.
Google Scholar
Talarczyk, M. (2026). Falstart. Losy książki „Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro” Jerzego Toeplitza. Kwartalnik Filmowy, (134), ss. 86-112.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.4793
Google Scholar
Thüna, U. von (1973, 27 października). Neue ostdeutsche Filmliteratur. Zur deutschsprachigen Ausgabe der Geschichte des Films von Jerzy Toeplitz. Neue Zürcher Zeitung, (499), s. 25.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1955). Historia sztuki filmowej, t. 1. 1895-1918. Warszawa: Filmowa Agencja Wydawnicza, Państwowy Instytut Sztuki.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1968). Istorija kinoiskusstwa 1895-1927. Moskwa: Izdatielstwo Progress.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1972). Geschichte des Films 1895-1928. Berlin: Henschel.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1973). Geschichte des Films 1895-1928. München: Rogner und Bernhard.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1976). Geschichte des Films 1928-1933. Berlin: Henschel.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1976). Geschichte des Films. 1928-1933. München: Rogner und Bernhard.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1979). Geschichte des Films 1934-1939. Berlin: Henschel.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1980). Geschichte des Films. 1934-1939. München: Rogner und Bernhard.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1983). Geschichte des Films 1939-1945. Berlin: Henschel.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1983). Geschichte des Films. 1939-1945. München: Rogner und Bernhard.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1989). Dějiny filmu, t. 1. 1895-1918. Praha: Panorama.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1991). Geschichte des Films 1945-1953. Berlin: Henschel.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1992). Geschichte des Films, t. 1-4. Berlin: Henschel.
Google Scholar
Turconi, D. (1953). La teorica del film nasce dalla poesia. Cinema, (119), ss. 202-208.
Google Scholar
Turconi, D. (1953). La teorica del film nasce dalla poesia, II. Cinema, (120), ss. 226-229.
Google Scholar
Turconi, D. (1953). La teorica del film nasce dalla poesia, III. Cinema, (121), ss. 254-259.
Google Scholar
Turconi, D. (1953). La teorica del film nasce dalla poesia, IV. Cinema, (122), ss. 302-305.
Google Scholar
Turconi, D. (1954). La teorica del film nasce dalla poesia, V. Cinema, (127), ss. 75-78.
Google Scholar
Wojnicka, J. (2014). Kino Rosji carskiej i Związku Sowieckiego. W: T. Lubelski, I. Sowińska, R. Syska (red.), Historia kina. tom 1. Kino nieme (ss. 463-544). Kraków: Universitas.
Google Scholar
Autorzy
Monika Talarczykm.talarczyk@filmschool.lodz.pl
Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. L. Schillera w Łodzi Polska
https://orcid.org/0000-0003-2742-0657
Doktor habilitowana, profesorka Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi, filmoznawczyni i historyczka polskiego filmu. Zajmuje się badaniem kina mniejszego (minor cinema), czyli kina kobiet i kina transnarodowego, oraz kulturą filmową okresu zimnej wojny. Jest autorką książek, m.in.: Biały mazur. Kino kobiet w polskiej kinematografii (2013), Wanda Jakubowska. Revisited (2015; wyd. w j. angielskim: 2022), współautorką książki: Stanisław Wohl. Nawigator kinematografii (2026) i współredaktorką Hope Is of Different Color: From the Global South to the Lodz Film School (2021). Pracuje nad monografią poświęconą Jerzemu Toeplitzowi.
Statystyki
Abstract views: 110PDF downloads: 72
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Monika Talarczyk
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
Inne teksty tego samego autora
- Monika Talarczyk, Podążając za Toeplitzem. Procesy sieciotwórcze poprzedzające otwarcie Australijskiej Szkoły Filmowej i Telewizyjnej , Kwartalnik Filmowy: Nr 132 (2025): Kino światowe
- Monika Talarczyk, Restart Stowarzyszenia Miłośników Filmu Artystycznego , Kwartalnik Filmowy: Nr 103 (2018): Młode kino polskie – konfrontacja pokoleń
- Monika Talarczyk, Zjazd Filmowy w Wiśle w pełnym świetle nauk pomocniczych , Kwartalnik Filmowy: Nr 129 (2025): Trauma
- Monika Talarczyk, Falstart. Losy książki Jerzego Toeplitza „Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro” (1949) , Kwartalnik Filmowy: Nr 134 (2026): Historiografia filmu i kina
- Monika Talarczyk, Filmowy portret Allena z dwoma aktorami, pisarzami i z refleksjami w tle , Kwartalnik Filmowy: Nr 37-38 (2002): Aktor i postać filmowa
