Z peryferii i marginesów ku historiografii filmowej. Luki archiwum jako przestrzeń interwencji artystycznej
Tomasz Adamski
t.adamski@uwb.edu.plUniwersytet w Białymstoku (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-4702-5665
Abstrakt
Artykuł stanowi analizę potencjału interwencji artystyczno-badawczych w odzyskiwaniu marginalizowanych biografii filmowych na przykładzie projektu wystawienniczego Wyśniona historia kina na Podlasiu. Autor tekstu stawia tezę, że zorientowana narodowo tradycyjna historiografia ma tendencję do systemowego zapominania twórców z peryferii i diaspor, co czyni ją niekompletną. Metodologia tekstu opiera się na nurcie art-based research oraz koncepcji krytycznej fabulacji Saidiyi Hartman. Perspektywa ta pozwala na uzasadnioną spekulację i tworzenie archiwum „jak gdyby”, umożliwiającego wypełnienie luk w miejscach, co do których oficjalne źródła milczą lub patologizują doświadczenia grup marginalizowanych. Nawiązując do teorii Michela Foucaulta, Jacques’a Derridy i Jana Assmanna, autor ukazuje archiwum jako pole negocjacji władzy i pamięci. Postuluje wykorzystanie narzędzi artystycznych jako pełnoprawnych metod poznawczych służących budowaniu kontrarchiwów i wypełnianiu luk w dziedzictwie kulturowym.
Instytucje finansujące
Oświadczenie o konflikcie interesów
Słowa kluczowe:
krytyczna fabulacja, historiografia filmu, art-based research, kontrarchiwum, pamięć kulturowaBibliografia
[b. a.] (1934, 15 maja). Miss Lilyan Tashman Dies While Her Film Wins Cheers. The Mercury, 140 (20831), s. 2.
Google Scholar
Adamski, T. (2025). Palimpsesty przestrzeni, czyli o potrzebie innych map. Przypadek filmowego spaceru edukacyjnego. W: M. Kostaszuk-Romanowska, T. Adamski (red.), Sploty kultury. Narracje w kulturze współczesnej (ss. 105-125). Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
DOI: https://doi.org/10.15290/sknkw.2025.05
Google Scholar
Amad, P. (2010). Counter-Archive: Film, the Everyday, and Albert Kahn’s Archives de la Planète. New York: Columbia University Press.
DOI: https://doi.org/10.7312/amad13500
Google Scholar
Assmann, J. (2008). Communicative and Cultural Memory. W: A. Erll, A. Nünning (red.), Cultural Memory Studies: An International and Interdisciplinary Handbook (ss. 109-118). Berlin – New York: Walter de Gruyter.
DOI: https://doi.org/10.1515/9783110207262.2.109
Google Scholar
Barthes, R. (1996). Światło obrazu. Uwagi o fotografii (tłum. J. Trznadel). Warszawa: Wydawnictwo KR.
Google Scholar
Beevor, A. (2005). Olga Czechowa. Czy ulubiona aktorka Hitlera była rosyjskim szpiegiem? (tłum. T. Szlagor). Warszawa: Twój Styl.
Google Scholar
Beker, I. (n. d.). My Beloved Home. JewishGen.org, https://www.jewishgen.org/yizkor/Bialystok1/bia143.html
Google Scholar
Borowski, M. (2021). Kontr-archiwa i redefinicje dokumentalności. W: Ł. Iwanczewska (red.), Performatyka. Poza kanonem, t. 1: Resztki, ruiny, pozostałości, szczątki, piksele – archiwa możliwych przeszłości i przyszłości (ss. 37-56). Kraków: Wiele Kropek.
Google Scholar
Bulgakowa, O. (2008). The Ear against the Eye: Vertov’s „Symphony”. Kieler Beiträge zur Filmmusikforschung, (2), ss. 142-158.
DOI: https://doi.org/10.59056/kbzf.2008.2.p96-112
Google Scholar
Casey, O. J. (2025). Imagining the (Extra)ordinary: History Without Archives in Saidiya Hartman’s Critical Fabulation. W: S. Lämmert, S. B. Debele (red.), Black(ness) in German African Studies (ss. 121-133). Berlin – Boston: De Gruyter.
DOI: https://doi.org/10.1515/9783111446721-008
Google Scholar
Chołodowski, M. (2016, 30 grudnia). Wiertow do lustracji przez IPN. Co z tablicą światowej sławy filmowca?. Gazeta Wyborcza Białystok, https://bialystok.wyborcza.pl/bialystok/7,35241,21185713,wiertow-do-lustracji-przez-ipn-co-z-tablica-swiatowej-slawy.html
Google Scholar
Cousins, M. (2004). The Story of Film. London: Pavilion Books.
Google Scholar
Diner, D. (2023). Czasy pamięci. Historie żydowskie i inne (tłum. A. Malitowska, J. Duraj). Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
Google Scholar
Domańska, E. (2008). A Conversation with Hayden White. Rethinking History, 12 (1), ss. 3-21.
DOI: https://doi.org/10.1080/13642520701838744
Google Scholar
Edwards, E. (2002). Material Beings: Objecthood and Ethnographic Photographs. Visual Studies, 17 (1), ss. 67-75.
DOI: https://doi.org/10.1080/14725860220137336
Google Scholar
Frymus, A. (2022). Ordinary People, Ordinary Lives: The Prospects of New Cinema History. Iluminace, 34 (2), ss. 29-43.
DOI: https://doi.org/10.58193/ilu.1731
Google Scholar
Giza, B., Zwierzchowski, P., Mąka-Malatyńska, K. (red.) (2020). Archiwa we współczesnych badaniach filmoznawczych. Warszawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny – Wydawnictwo Naukowe Scholar – SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny – Polskie Towarzystwo Badań nad Filmem i Mediami.
Google Scholar
Górski, A., Kaufman Bros and Sistas (2022). Wyśniona historia kina na Podlasiu. Białystok: Białostocki Ośrodek Kultury.
Google Scholar
Hall, S. (2001). Constituting an Archive. Third Text, 15 (54), ss. 89-92.
DOI: https://doi.org/10.1080/09528820108576903
Google Scholar
Hartman, S. (2008). Venus in Two Acts. Small Axe, 12 (2), ss. 1-14.
DOI: https://doi.org/10.1215/-12-2-1
Google Scholar
Hartman, S. (2019). Wayward Lives, Beautiful Experiments: Intimate Histories of Social Upheaval. New York: W. W. Norton and Company.
Google Scholar
Hučková, J. (2023). Od Wiertowa do Skoniecznego. „Chłopski los” według kronikarzy, pamiętnikarzy i dokumentalistów. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Google Scholar
Iwanczewska, Ł. (2021). „Jak gdyby” archiwa. W: Ł. Iwanczewska (red.), Performatyka. Poza kanonem, t. 1: Resztki, ruiny, pozostałości, szczątki, piksele – archiwa możliwych przeszłości i przyszłości (ss. 7-11). Kraków: Wiele Kropek.
Google Scholar
Kiełpiński, Ł. (2021). Saidiya Hartman i krnąbrne biografie. Co czarne herstorie mogą zrobić dla polskiego „zwrotu ludowego”?. Adeptus, (18), https://journals.ispan.edu.pl/index.php/adeptus/pl/article/view/a.2602
DOI: https://doi.org/10.11649/a.2602
Google Scholar
Kubera, J. (2013). Metamodernistyczna oscylacja lub podmiot i tożsamość po postmodernizmie. Teksty Drugie, (1-2), ss. 293-304.
Google Scholar
Landazuri, M. (n. d.). So This Is Paris. Silentfilm.org, https://silentfilm.org/so-this-is-paris/
Google Scholar
Leavy, P. (2018). Metoda spotyka sztukę. Praktyki badawcze oparte na sztuce (tłum. K. Stanisz, J. Kucharska). Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.
Google Scholar
Lubelski, T. (2012). Historia niebyła kina PRL. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Google Scholar
MacKay, J. (2018). Dziga Vertov: Life and Work. Boston: Academic Studies Press.
DOI: https://doi.org/10.2307/jj.36309089
Google Scholar
Malitowska, A. (2023). Czasopamięci – czasy pamiętne i rozpamiętywane. W: D. Diner, Czasy pamięci. Historie żydowskie i inne (tłum. A. Malitowska, J. Duraj, ss. 7-24). Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
Google Scholar
Nash, J. C. (2020). Saidiya Hartman: „Wayward Lives, Beautiful Experiments: Intimate Histories of Social Upheaval”. The American Historical Review, 125 (2), ss. 595-597.
DOI: https://doi.org/10.1093/ahr/rhz1127
Google Scholar
Nycz, R. (2017). Kultura jako czasownik. Sondowanie nowej humanistyki. Warszawa: Wydawnictwo IBL PAN.
DOI: https://doi.org/10.4000/books.iblpan.1656
Google Scholar
Pollack, M. (2023). Topografia pamięci. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Google Scholar
Stoddard, J. (2013). Using Film in Historical Inquiry: As Medium, as Evidence, for Empathy. HSSE Online, 2 (2), ss. 12-20.
DOI: https://doi.org/10.32658/HSSEO.2013.2.2.2
Google Scholar
Strożek, P. (2017). Kino-oko. Wokół Wiertowa i konstruktywizmu. W: Kino-oko. Wokół Wiertowa i konstruktywizmu (ss. 3-21). Białystok: Galeria Arsenał.
Google Scholar
Szczygieł, M. (2022). Fakty muszą zatańczyć. Warszawa: Dowody na Istnienie.
Google Scholar
Sztop-Rutkowska, K. (2014). Słowo wstępne. W: R. Kobrin, Żydowski Białystok i jego diaspora (s. 5). Sejny – Białystok: Fundacja Pogranicze – Białostocki Ośrodek Kultury.
Google Scholar
Śmiałowski, P. (2024). „Proszę to wyciąć”, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu PRL. Kraków: Universitas.
Google Scholar
Temple, M. (2005). Jean Vigo. Manchester: Manchester University Press.
Google Scholar
Turner, L. (2011). Metamodernist Manifesto. Metamodernism.org, http://www.metamodernism.org
Google Scholar
Varlygina, M. (2024). Oscylowanie między ironią a autentycznością: meta modernizm w polskiej i ukraińskiej refleksji akademickiej. Przegląd Kulturoznawczy, (4), ss. 622-645.
DOI: https://doi.org/10.4467/20843860PK.24.039.21234
Google Scholar
Verhoeven, D., Bowles, K., Arrowsmith, C. (2009). Mapping the Movies: Reflections on the Use of Geospatial Technologies for Historical Cinema Audience Research. W: M. Ross, M. Grauer, B. Freisleben (red.), Digital Tools in Media Studies: Analysis and Research. An Overview (ss. 69-81). Bielefeld: Transcript.
DOI: https://doi.org/10.14361/9783839410233-005
Google Scholar
Vermeulen, T., van den Akker, R. (2010). Notes on Metamodernism. Journal of Aesthetics and Culture, 2, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3402/jac.v2i0.5677
DOI: https://doi.org/10.3402/jac.v2i0.5677
Google Scholar
White, H. (2000). Poetyka pisarstwa historycznego (tłum. E. Domańska, M. Wilczyński, A. Marciniak). Kraków: Universitas.
Google Scholar
Zwierzchowski, P., Wierski, D. (red.) (2013). Kino, którego nie ma. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Google Scholar
Autorzy
Tomasz Adamskit.adamski@uwb.edu.pl
Uniwersytet w Białymstoku Polska
https://orcid.org/0000-0002-4702-5665
Doktor nauk humanistycznych, kulturoznawca, adiunkt w Zakładzie Studiów nad Kulturą Współczesną i Filmem na Wydziale Studiów Kulturowych Uniwersytetu w Białymstoku. Wykładowca akademicki specjalizujący się w historii filmu i kulturze audiowizualnej. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się na kinie skandynawskim, analizie przestrzeni filmowej, języku filmu i jego aspektach formalnych, a także na sposobach konstruowania narracji filmowej. Ważne miejsce w jego pracy zajmują również zagadnienia pamięci w kontekście kinematografii lokalnej, antropologia codzienności, relacje między filmem a kulturą popularną oraz zagadnienia z zakresu geografii kultury. Autor monografii Przestrzeń w filmach Rubena Östlunda (2025). Twórca filmowy, animator kultury, współtwórca projektu fotograficzno-filmowego Wyśniona historia kina na Podlasiu.
Statystyki
Abstract views: 106PDF downloads: 75
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Tomasz Adamski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
