Falstart. Losy książki Jerzego Toeplitza „Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro” (1949)
Monika Talarczyk
m.talarczyk@filmschool.lodz.plPaństwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. L. Schillera w Łodzi (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-2742-0657
Abstrakt
Autorka analizuje losy niedopuszczonej do obiegu wydawniczego pierwszej książki Jerzego Toeplitza o historii światowego kina. Dwa maszynopisy oraz skład tekstu Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro, planowanego do wydania w 1949 r. przez Instytut Filmowy, znajdują się w archiwum Muzeum Kinematografii w Łodzi. Struktura artykułu opiera się na operacji historiograficznej, w której przedmiotem analizy są: pozycja autora, stan historiografii filmowej w okresie pisania książki oraz jej kształt literacki. Ponadto w wyniku kolacjonowania trzech wariantów tekstu ujawnione zostają kierunki zmian zalecanych przez cenzurę. Debiut przyszłego klasyka historiografii kina wpisuje się w konwencję syntezy historycznofilmowej przełomu XX w., a wyróżnia go ujęcie w ramach krytyki marksistowskiej, temperament dydaktyczny, przeciwstawienie imperiów filmowych USA i ZSRR przy uwzględnieniu mediacyjnej pozycji Francji. Na przełomie 1948/1949 r. propozycja wydawnicza Toeplitza stanowiła przypadek przejściowy między historiografią amatorską a uniwersytecką.
Instytucje finansujące
Oświadczenie o konflikcie interesów
Słowa kluczowe:
Jerzy Toeplitz, historia kina, historiografia filmowa, Instytut Filmowy, cenzura w PRLBibliografia
Allen, R. C., Gomery, D. (1985). Film History: Theory and Practice. New York: Alfred A. Knopf.
Google Scholar
Auriol, J.-G., Bouquet, J.-J., Coissac, G. M., Croz, L. M., Dulac, G., Fescourt, H. i in. (1932). Le Cinéma, des origines à nos jours. Paris: Cygne.
Google Scholar
Bądkowska, S. (1948). Nasza filmoteka. Gazeta Filmowców, (4), s. 2.
Google Scholar
Berthomieu, A. (1946). Essai de grammaire cinématographique. Paris: La Nouvelle Edition.
Google Scholar
Berthomieu, A. (1948). Zasady sztuki filmowej. Łódź: Instytut Filmowy w Łodzi.
Google Scholar
Brasillach, R., Bardèche, M. (1935). Histoire du Cinéma. Paris: Denoël et Steele.
Google Scholar
Brasillach, R., Bardèche, M. (1938). The History of Motion Pictures (tłum. Iris Barry). New York: W. W. Norton and The Museum of Modern Art.
Google Scholar
de Certeau, M. (1975). L’écriture de l’histoire. Paris: Gallimard.
Google Scholar
Cękalski, E. (1947). Hollywood. Nowiny Literackie, (13), s. 3.
Google Scholar
Coissac, G. M. (1925). Histoire du cinématographe de ses origines à nos jours. Paris: Gauthier-Villars.
Google Scholar
Gauthier, P. (2011). L’histoire amateur et l’histoire universitaire: paradigmes de l’historiographie du cinéma. Cinémas. Revue d’études cinématographiques, (2-3), ss. 87-105. https://doi.org/10.7202/1005585ar
DOI: https://doi.org/10.7202/1005585ar
Google Scholar
Green, M. J. (1989). Fascists on Film: The Brasillach and Bardèche „Histoire du cinéma”. South Central Review, 6 (2), ss. 32-47.
DOI: https://doi.org/10.2307/3189554
Google Scholar
Guback, T. H. (1969). The International Film Industry: Western Europe and America Since 1945. Bloomington: Indiana University Press.
Google Scholar
Hagener, M., Zimmermann, Y. (2024). Unpacking Film History’s Own Histories Toward Archaeology of Film Historiography. W: M. Hagener, Y. Zimmermann (red.), How Film Histories Were Made?: Materials, Methods, Discourses (ss. 13-43). Amsterdam: Amsterdam University Press.
DOI: https://doi.org/10.1515/9789048554577-002
Google Scholar
Jakubowska, W. (2002). Film polski w walce o socjalizm. Przemówienie na Kongresie Zjednoczeniowym. W: A. Gwóźdź (red.), Europejskie manifesty kina. Od Matuszewskiego do Dogmy. Antologia (ss. 230-234). Warszawa: Wiedza Powszechna.
Google Scholar
Kamińska-Chełmniak, K. (2019). Cenzura w Polsce 1944-1960. Organizacja, kadra, metody pracy. Warszawa: Aspra.
Google Scholar
Klejsa, K., Ludwisiak, W. (2021). Marian Wimmer i niedopowiedziane początki Szkoły Filmowej w Łodzi. W: A. Sumorok, T. Załuski (red.), Marian Wimmer. Przestrzeń jako tworzywo sztuki (ss. 88-128). Łódź: Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego.
Google Scholar
Lemann, J. (1996). Eugeniusz Cękalski. Łódź: Muzeum Kinematografii w Łodzi.
Google Scholar
Lubelski, T. (2021). Toeplitz Bonawentura Jerzy (1909-1995). W: Polski Słownik Biograficzny (t. LIII, ss. 636-640). Warszawa: Instytut Historii PAN.
Google Scholar
Madej, A. (1992). Urok pisania historii. Rozmowa z profesorem Jerzym Toeplitzem. Kino, (1), ss. 16-19.
Google Scholar
Moussinac, L. (1925). Naissance du Cinéma. Paris: J. Povolozky & Cie.
Google Scholar
Moussinac, L. (1946). L’Âge ingrat du cinéma. Paris: Éditions du Sagittaire.
Google Scholar
Pabiś-Orzeszyna, M. (2014). Stare i nowe. Wprowadzenie do mitologii historiografii filmowej. Kwartalnik Filmowy, (86), ss. 31-61.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.2454
Google Scholar
Pasinetti, F. (1939). Storia del cinema dalle origini a oggi. Roma: Edizione Bianco e Nero.
Google Scholar
Pitassio, F. (2024). Consistency, Explosion and the Writing of Film History. W: M. Hagener, Y. Zimmermann (red.), How Film Histories Were Made?: Materials, Methods, Discourses (ss. 135-161). Amsterdam: Amsterdam University Press.
DOI: https://doi.org/10.5117/9789463724067-8
Google Scholar
Pitera, Z. (1947). Film kroczy naprzód (Z okazji wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie). Film, (20), s. 2.
Google Scholar
Ramsaye, T. (1926). A Million and One Nights: A History of Motion Picture Through 1925. New York: Simon & Schuster.
Google Scholar
Rotha, P. (1930). The Film Till Now: A Survey of the Cinema. New York – London – Toronto: Jonathan Cape & Harrison Smith.
Google Scholar
Rutkowska, T. (2024). Film i nieubłagane tryby historii. Kwartalnik Filmowy, (127), ss. 249-257.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.2969
Google Scholar
Sadoul, G. (1946). Histoire générale du cinéma, t. 1. Paris: Denoël.
Google Scholar
Sadoul, G. (1947). Histoire générale du cinéma, t. 2. Paris: Denoël.
Google Scholar
Sadoul, G. (1949). Histoire de l’art du cinéma des origines à nos jours. Paris: Flammarion.
Google Scholar
Skotarczak, D. (2011). Profesor Jerzy Toeplitz w świetle źródeł IPN. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, LXVI (2), ss. 147-157.
Google Scholar
Smrž, K. (1933). Dějiny filmu. Praha: Družstevní práce.
Google Scholar
Talarczyk, M. (2025). Podążając za Toeplitzem. Procesy sieciotwórcze poprzedzające otwarcie Australijskiej Szkoły Filmowej i Telewizyjnej. Kwartalnik Filmowy, (123), ss. 6-28.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.4597
Google Scholar
Toeplitz, J. (1934). Film. W: Z. Łempicki (red.), Świat i życie. Zarys encyklopedyczny współczesnej wiedzy i kultury (t. 2, ss. 326-336). Lwów – Warszawa: Książnica Atlas.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1946). Czy będziemy mieli filmy amerykańskie? Nowa ofensywa potentatów Hollywood. Głos Ludu, 172 (560), s. 12.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1946). Powieść przenika do filmu. Film, (4), s. 3.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1946). Powojenne oblicze filmu. Film, (1), s. 4, 14.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1946). Przyszłość kinematografii francuskiej. Pierwsze sukcesy produkcji powojennych. Głos Ludu, 151 (539), s. 7.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1947). Film radziecki u progu nowej epoki. Nowiny Literackie, (34), s. 8.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1947). Nienaganność formalna. Film, (31), s. 7.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1947). Powojenny rozkwit filmu czeskiego. Film, (15), ss. 8-9.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1947). Realizm i eskapizm. Nowiny Literackie, (2), s. 6.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1948). Film o prawdziwym człowieku. Głos Ludu, 305 (1046), s. 16.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1948). Jacques Feyder. Mistrz realizmu filmowego. Film, (12), s. 4.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1948). Sergiusz Eisenstein. Poeta ekranu. Film, (4), s. 3.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1948). Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro. Realizm włoski. Film, (23-24), s. 5.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1949). Praktyczna lekcja teorii rasizmu. Film, (13), s. 11.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1949). Smutny koniec Oscara. Film, (9), s. 7.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1955). Historia sztuki filmowej, t. 1, 1895-1918. Warszawa: Filmowa Agencja Wydawnicza.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1966). Wspomnienie o Tadeuszu Kowalskim. Kino, (1), s. 64.
Google Scholar
Toeplitz, J. (1968). Cinema in Eastern Europe. Cinema Journal, 8, (3-4), ss. 2-11.
DOI: https://doi.org/10.2307/1225222
Google Scholar
Toeplitz, J. (1988). Looking Into the Past. Bulletin FIAF, 36, (nienumerowany).
Google Scholar
Vale, E. (1944). The Technique of Screen & Television Writing. Los Angeles: DeVorss & Co.
Google Scholar
Zwierzchowski, P. (2024). Wisła 1949 – „w walce o film realizmu socjalistycznego”. W: B.Giza, A. Wyżyński (red.), Zjazd Filmowy w Wiśle 1949. Źródła, komentarze, opracowania. Warszawa: FINA.
Google Scholar
Autorzy
Monika Talarczykm.talarczyk@filmschool.lodz.pl
Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. L. Schillera w Łodzi Polska
https://orcid.org/0000-0003-2742-0657
Doktor habilitowana, profesorka Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi, filmoznawczyni i historyczka polskiego filmu. Zajmuje się badaniem kina mniejszego (minor cinema), czyli kina kobiet i kina transnarodowego oraz kulturą filmową okresu zimnej wojny. Jest autorką książek, m.in.: Biały mazur. Kino kobiet w polskiej kinematografii (2013), Wanda Jakubowska. Revisited (2015; wyd. w j. angielskim: 2022), współautorką książki Stanisław Wohl. Nawigator kinematografii (2026) i współredaktorką Hope Is of Different Color: From the Global South to the Lodz Film School (2021). Pracuje nad monografią poświęconą Jerzemu Toeplitzowi.
Statystyki
Abstract views: 109PDF downloads: 60
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Monika Talarczyk

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
Inne teksty tego samego autora
- Monika Talarczyk, Podążając za Toeplitzem. Procesy sieciotwórcze poprzedzające otwarcie Australijskiej Szkoły Filmowej i Telewizyjnej , Kwartalnik Filmowy: Nr 132 (2025): Kino światowe
- Monika Talarczyk, Restart Stowarzyszenia Miłośników Filmu Artystycznego , Kwartalnik Filmowy: Nr 103 (2018): Młode kino polskie – konfrontacja pokoleń
- Monika Talarczyk, Zjazd Filmowy w Wiśle w pełnym świetle nauk pomocniczych , Kwartalnik Filmowy: Nr 129 (2025): Trauma
- Monika Talarczyk, Filmowy portret Allena z dwoma aktorami, pisarzami i z refleksjami w tle , Kwartalnik Filmowy: Nr 37-38 (2002): Aktor i postać filmowa


