Falstart. Losy książki Jerzego Toeplitza „Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro” (1949)

Oryginalny artykuł naukowy; materiał recenzowany; zgłoszono: 2026.01.31; zrecenzowano: 2026.04.15; przyjęto: 2026.05.11

Monika Talarczyk

m.talarczyk@filmschool.lodz.pl
Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. L. Schillera w Łodzi (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-2742-0657

Abstrakt

Autorka analizuje losy niedopuszczonej do obiegu wydawniczego pierwszej książki Jerzego Toeplitza o historii światowego kina. Dwa maszynopisy oraz skład tekstu Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro, planowanego do wydania w 1949 r. przez Instytut Filmowy, znajdują się w archiwum Muzeum Kinematografii w Łodzi. Struktura artykułu opiera się na operacji historiograficznej, w której przedmiotem analizy są: pozycja autora, stan historiografii filmowej w okresie pisania książki oraz jej kształt literacki. Ponadto w wyniku kolacjonowania trzech wariantów tekstu ujawnione zostają kierunki zmian zalecanych przez cenzurę. Debiut przyszłego klasyka historiografii kina wpisuje się w konwencję syntezy historycznofilmowej przełomu XX w., a wyróżnia go ujęcie w ramach krytyki marksistowskiej, temperament dydaktyczny, przeciwstawienie imperiów filmowych USA i ZSRR przy uwzględnieniu mediacyjnej pozycji Francji. Na przełomie 1948/1949 r. propozycja wydawnicza Toeplitza stanowiła przypadek przejściowy między historiografią amatorską a uniwersytecką.

Instytucje finansujące

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Narodowy Program Rozwoju Humanistyki nr projektu NPRH/DN/SP/0247/2023/12, kwota dofinansowania i całkowita wartość projektu 384924 zł.

Oświadczenie o konflikcie interesów

Autorka nie zgłosiła żadnego potencjalnego konfliktu interesów..

Słowa kluczowe:

Jerzy Toeplitz, historia kina, historiografia filmowa, Instytut Filmowy, cenzura w PRL

Allen, R. C., Gomery, D. (1985). Film History: Theory and Practice. New York: Alfred A. Knopf.
  Google Scholar

Auriol, J.-G., Bouquet, J.-J., Coissac, G. M., Croz, L. M., Dulac, G., Fescourt, H. i in. (1932). Le Cinéma, des origines à nos jours. Paris: Cygne.
  Google Scholar

Bądkowska, S. (1948). Nasza filmoteka. Gazeta Filmowców, (4), s. 2.
  Google Scholar

Berthomieu, A. (1946). Essai de grammaire cinématographique. Paris: La Nouvelle Edition.
  Google Scholar

Berthomieu, A. (1948). Zasady sztuki filmowej. Łódź: Instytut Filmowy w Łodzi.
  Google Scholar

Brasillach, R., Bardèche, M. (1935). Histoire du Cinéma. Paris: Denoël et Steele.
  Google Scholar

Brasillach, R., Bardèche, M. (1938). The History of Motion Pictures (tłum. Iris Barry). New York: W. W. Norton and The Museum of Modern Art.
  Google Scholar

de Certeau, M. (1975). L’écriture de l’histoire. Paris: Gallimard.
  Google Scholar

Cękalski, E. (1947). Hollywood. Nowiny Literackie, (13), s. 3.
  Google Scholar

Coissac, G. M. (1925). Histoire du cinématographe de ses origines à nos jours. Paris: Gauthier-Villars.
  Google Scholar

Gauthier, P. (2011). L’histoire amateur et l’histoire universitaire: paradigmes de l’historiographie du cinéma. Cinémas. Revue d’études cinématographiques, (2-3), ss. 87-105. https://doi.org/10.7202/1005585ar
DOI: https://doi.org/10.7202/1005585ar   Google Scholar

Green, M. J. (1989). Fascists on Film: The Brasillach and Bardèche „Histoire du cinéma”. South Central Review, 6 (2), ss. 32-47.
DOI: https://doi.org/10.2307/3189554   Google Scholar

Guback, T. H. (1969). The International Film Industry: Western Europe and America Since 1945. Bloomington: Indiana University Press.
  Google Scholar

Hagener, M., Zimmermann, Y. (2024). Unpacking Film History’s Own Histories Toward Archaeology of Film Historiography. W: M. Hagener, Y. Zimmermann (red.), How Film Histories Were Made?: Materials, Methods, Discourses (ss. 13-43). Amsterdam: Amsterdam University Press.
DOI: https://doi.org/10.1515/9789048554577-002   Google Scholar

Jakubowska, W. (2002). Film polski w walce o socjalizm. Przemówienie na Kongresie Zjednoczeniowym. W: A. Gwóźdź (red.), Europejskie manifesty kina. Od Matuszewskiego do Dogmy. Antologia (ss. 230-234). Warszawa: Wiedza Powszechna.
  Google Scholar

Kamińska-Chełmniak, K. (2019). Cenzura w Polsce 1944-1960. Organizacja, kadra, metody pracy. Warszawa: Aspra.
  Google Scholar

Klejsa, K., Ludwisiak, W. (2021). Marian Wimmer i niedopowiedziane początki Szkoły Filmowej w Łodzi. W: A. Sumorok, T. Załuski (red.), Marian Wimmer. Przestrzeń jako tworzywo sztuki (ss. 88-128). Łódź: Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego.
  Google Scholar

Lemann, J. (1996). Eugeniusz Cękalski. Łódź: Muzeum Kinematografii w Łodzi.
  Google Scholar

Lubelski, T. (2021). Toeplitz Bonawentura Jerzy (1909-1995). W: Polski Słownik Biograficzny (t. LIII, ss. 636-640). Warszawa: Instytut Historii PAN.
  Google Scholar

Madej, A. (1992). Urok pisania historii. Rozmowa z profesorem Jerzym Toeplitzem. Kino, (1), ss. 16-19.
  Google Scholar

Moussinac, L. (1925). Naissance du Cinéma. Paris: J. Povolozky & Cie.
  Google Scholar

Moussinac, L. (1946). L’Âge ingrat du cinéma. Paris: Éditions du Sagittaire.
  Google Scholar

Pabiś-Orzeszyna, M. (2014). Stare i nowe. Wprowadzenie do mitologii historiografii filmowej. Kwartalnik Filmowy, (86), ss. 31-61.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.2454   Google Scholar

Pasinetti, F. (1939). Storia del cinema dalle origini a oggi. Roma: Edizione Bianco e Nero.
  Google Scholar

Pitassio, F. (2024). Consistency, Explosion and the Writing of Film History. W: M. Hagener, Y. Zimmermann (red.), How Film Histories Were Made?: Materials, Methods, Discourses (ss. 135-161). Amsterdam: Amsterdam University Press.
DOI: https://doi.org/10.5117/9789463724067-8   Google Scholar

Pitera, Z. (1947). Film kroczy naprzód (Z okazji wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie). Film, (20), s. 2.
  Google Scholar

Ramsaye, T. (1926). A Million and One Nights: A History of Motion Picture Through 1925. New York: Simon & Schuster.
  Google Scholar

Rotha, P. (1930). The Film Till Now: A Survey of the Cinema. New York – London – Toronto: Jonathan Cape & Harrison Smith.
  Google Scholar

Rutkowska, T. (2024). Film i nieubłagane tryby historii. Kwartalnik Filmowy, (127), ss. 249-257.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.2969   Google Scholar

Sadoul, G. (1946). Histoire générale du cinéma, t. 1. Paris: Denoël.
  Google Scholar

Sadoul, G. (1947). Histoire générale du cinéma, t. 2. Paris: Denoël.
  Google Scholar

Sadoul, G. (1949). Histoire de l’art du cinéma des origines à nos jours. Paris: Flammarion.
  Google Scholar

Skotarczak, D. (2011). Profesor Jerzy Toeplitz w świetle źródeł IPN. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, LXVI (2), ss. 147-157.
  Google Scholar

Smrž, K. (1933). Dějiny filmu. Praha: Družstevní práce.
  Google Scholar

Talarczyk, M. (2025). Podążając za Toeplitzem. Procesy sieciotwórcze poprzedzające otwarcie Australijskiej Szkoły Filmowej i Telewizyjnej. Kwartalnik Filmowy, (123), ss. 6-28.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.4597   Google Scholar

Toeplitz, J. (1934). Film. W: Z. Łempicki (red.), Świat i życie. Zarys encyklopedyczny współczesnej wiedzy i kultury (t. 2, ss. 326-336). Lwów – Warszawa: Książnica Atlas.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1946). Czy będziemy mieli filmy amerykańskie? Nowa ofensywa potentatów Hollywood. Głos Ludu, 172 (560), s. 12.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1946). Powieść przenika do filmu. Film, (4), s. 3.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1946). Powojenne oblicze filmu. Film, (1), s. 4, 14.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1946). Przyszłość kinematografii francuskiej. Pierwsze sukcesy produkcji powojennych. Głos Ludu, 151 (539), s. 7.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1947). Film radziecki u progu nowej epoki. Nowiny Literackie, (34), s. 8.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1947). Nienaganność formalna. Film, (31), s. 7.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1947). Powojenny rozkwit filmu czeskiego. Film, (15), ss. 8-9.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1947). Realizm i eskapizm. Nowiny Literackie, (2), s. 6.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1948). Film o prawdziwym człowieku. Głos Ludu, 305 (1046), s. 16.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1948). Jacques Feyder. Mistrz realizmu filmowego. Film, (12), s. 4.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1948). Sergiusz Eisenstein. Poeta ekranu. Film, (4), s. 3.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1948). Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro. Realizm włoski. Film, (23-24), s. 5.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1949). Praktyczna lekcja teorii rasizmu. Film, (13), s. 11.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1949). Smutny koniec Oscara. Film, (9), s. 7.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1955). Historia sztuki filmowej, t. 1, 1895-1918. Warszawa: Filmowa Agencja Wydawnicza.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1966). Wspomnienie o Tadeuszu Kowalskim. Kino, (1), s. 64.
  Google Scholar

Toeplitz, J. (1968). Cinema in Eastern Europe. Cinema Journal, 8, (3-4), ss. 2-11.
DOI: https://doi.org/10.2307/1225222   Google Scholar

Toeplitz, J. (1988). Looking Into the Past. Bulletin FIAF, 36, (nienumerowany).
  Google Scholar

Vale, E. (1944). The Technique of Screen & Television Writing. Los Angeles: DeVorss & Co.
  Google Scholar

Zwierzchowski, P. (2024). Wisła 1949 – „w walce o film realizmu socjalistycznego”. W: B.Giza, A. Wyżyński (red.), Zjazd Filmowy w Wiśle 1949. Źródła, komentarze, opracowania. Warszawa: FINA.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-06-30

Cited By / Share

Talarczyk, M. (2026) „Falstart. Losy książki Jerzego Toeplitza «Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro» (1949)”, Kwartalnik Filmowy, (134), s. 86–112. doi: 10.36744/kf.4793.

Autorzy

Monika Talarczyk 
m.talarczyk@filmschool.lodz.pl
Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. L. Schillera w Łodzi Polska
https://orcid.org/0000-0003-2742-0657

Doktor habilitowana, profesorka Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi, filmoznawczyni i historyczka polskiego filmu. Zajmuje się badaniem kina mniejszego (minor cinema), czyli kina kobiet i kina transnarodowego oraz kulturą filmową okresu zimnej wojny. Jest autorką książek, m.in.: Biały mazur. Kino kobiet w polskiej kinematografii (2013), Wanda Jakubowska. Revisited (2015; wyd. w j. angielskim: 2022), współautorką książki Stanisław Wohl. Nawigator kinematografii (2026) i współredaktorką Hope Is of Different Color: From the Global South to the Lodz Film School (2021). Pracuje nad monografią poświęconą Jerzemu Toeplitzowi.



Statystyki

Abstract views: 109
PDF downloads: 60


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Monika Talarczyk

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.