Konteksty. Polska Sztuka Ludowa

Wytwarzanie codzienności

2026-05-27T12:31:25+02:00

Artykuł jest interpretacją eseistyki Krzysztofa Czyżewskiego jako wykładni działań Ośrodka „Pogranicze” uruchomionego na początku lat 90. XX wieku. Eseje i „Pogranicze” działają na rzecz społeczeństwa mnogich tożsamości, zdolnego do tworzenia dobrych więzi. Projekt łączy aktywność „Pogranicza” z wieloma grupami artystycznymi powstającymi w drugiej połowie lat 80. i na początku lat 90. XX wieku, a także z licznymi dziełami prozatorskimi tamtego okresu. Na przeszkodzie temu zadaniu stają pamięć i utopia. Pamięć odsłania bogactwo życia różnych grup społecznych w przedwojennej Polsce, lecz także wspomnienia konfliktów etnicznych. Dla przekroczenia tej sprzeczności potrzebne jest wyobrażenie lepszego życia, sygnowane przez utopię. Wiąże się to z drugą sprzecznością: konieczność odnowienia utopii zderza się z pamięcią o nowoczesnych utopiach zrealizowanych w państwach totalitarnych. Odpowiedzią na to jest koncepcja nieidealizacyjnej Europy Środkowo-Wschodniej: pamięć o dawnych konfliktach nie zostaje tu wymazana, lecz jest wypowiedziana i włączona do budowania codzienności.

Od Paryża do Sejn

2026-05-27T12:31:20+02:00

W artykule przeanalizowana zostaje niepublikowana dotąd korespondencja Jerzego Giedroycia, redaktora paryskiej „Kultury”, z Krzysztofem Czyżewskim, współzałożycielem Ośrodka „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów”. Kolejne części tekstu poświęcone są tematom dominującym w listach obu korespondentów: kwestii pogranicza, doktryny ULB oraz wojen w byłej Jugosławii, zwłaszcza w Kosowie w 1999 roku.

Pogranicze noszone w sobie

2026-05-27T12:31:18+02:00

Wychodząc od typologicznego ujęcia kategorii pogranicza, autor poddaje analizie dwa oblicza albańsko-greckiego pogranicza. Pierwsze ma charakter kulturowy i wiąże się bezpośrednio z kategorią akulturacji i asocjacji jednostki. Drugi to pogranicze polityczno-społeczno-ekonomiczne, które rozkwita wzdłuż granicy między Albanią a Grecją. Zawarte w eseju niuanse autobiograficzne odsyłają także do relacji między antropologiem a przedmiotem jego badań, zwłaszcza w kontekście uprawiania antropologii u siebie.

Obcowanie na pograniczu

2026-05-27T12:31:23+02:00

Istnieje zasadnicza zbieżność pomiędzy wartościami projektu „kultury czynnej” Jerzego Grotowskiego a wartościami kierunkującymi działanie Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, kultur, narodów”, pozwalająca drugi z nich traktować jako spadkobiercę pierwszego. Dziedzictwo nie jest prostą kontynuacją, tylko przekształceniem i oryginalnym rozwinięciem aksjologii Grotowskiego w innym czasie oraz kontekście politycznym i społecznym. Nadrzędna wartość „kultury czynnej”: brat/współ-/obcowanie jest rozwijana jako most/neimar/obcowanie. Formę dzieła-strumienia i rezerwatów kulturowych zastępują agora i długie trwanie.

Wpływ nauki i praktyk kulturowych na bieg życia jednostki

2026-05-27T12:31:21+02:00

Autorka artykułu poddaje refleksji naukowej własne doświadczenie badawcze w perspektywie długiego trwania. Literatura dokumentu osobistego służy oglądowi edukacji kulturalnej jako praktycznej nauce w osobniczej rezyliencji i zmianie społeczno-kulturowej zgodnej z zasadą wychylenia ku innemu.

Sejny opowiedziane

2026-05-27T12:31:27+02:00

Artykuł przedstawia Sejny jako miasto pogranicza, w reporterskich prezentacjach od początku XX wieku do dziś, ukazując ich dwojaki charakter – jako przestrzeni napięć i współistnienia. W tekstach Dzikowskiego, Podoskiego, Niczyporowicza, Lovella i innych Sejny jawią się raz jako miejsce konfliktów narodowościowych, innym razem jako oaza spokoju i duchowości. Szczególną uwagę autor poświęca roli mniejszości litewskiej oraz – w szerszym kontekście – działalności Fundacji Pogranicze, która próbuje rekonstruować utraconą mozaikę kulturową. Sejny ukazane są jako palimpsest – miasto, w którym różne warstwy pamięci i tożsamości wciąż są obecne i możliwe do odczytania.

„Do granic” – rozważania o podmiocie, nie-miejscu i niepewności

2026-05-27T12:31:24+02:00

Film Do granic opowiada o przejściu przez granicę (lotnisko Newark w USA) młodej emigrującej z Hiszpanii pary. Choć mają wizy, przekroczenie granicy okazuje się rzeczywistym obrzędem przejścia z uwagi między innymi na niedopełniony przez bohatera proces uzyskiwania prawa stałego pobytu w Hiszpanii. Dla autora eseju film staje się pretekstem do refleksji na temat nie-miejsca (Marc Augé), a przede wszystkim tożsamości migranta w warunkach niepewności (prekarności). Aby przybliżyć to trudne położenie, Sławomir Sikora korzysta z rozważań J-.C. Kaufmanna (odnośnie do tożsamości), a także z odwołań do znanego w dawnej Grecji typu inteligencji zwanej mêtis.

Protesty, rytuały, dekonstrukcje – pogranicze USA i Meksyku we współczesnej sztuce dźwięku

2026-05-27T12:31:22+02:00

Esej dotyczy współczesnych prac sztuki dźwięku poruszających temat granicy między Meksykiem i USA. Punkt wyjścia stanowi z jednej strony książka Ronalda Raela Borderwall as Architecture. A Manifesto for the U.S.–Mexico Boundary, z drugiej zaś tradycja myśli (Gloria Anzaldúa) oraz praktyki artystycznej (Guillermo Gómez-Peña), które ukształtowały współczesne, dynamiczne pole border studies. Wywód koncentruje się na praktykach artystycznych wykorzystujących nagrania terenowe pogranicza (Ultra-Red, José Manuel Flores, Glenn Weyant), materialnych obiektach znajdowanych na pograniczu (Guillermo Galindo, Glenn Weyant) oraz transgranicznych eksperymentach sztuki radia (Cog•nate Collective, Rafael Lozano-Hemmer). Prace te umieszczone zostały w szerszym kontekście twórczości dotyczącej granicy USA–Meksyk, jak również innych dzieł sztuki dźwięku odnoszących się do innych granic oraz pograniczy. Podstawowe pytania badawcze dotyczą możliwości dekonstrukcji granic, a także podważania polityk militaryzacji granic poprzez sztukę dźwięku.

John L. Stoddard i jego książkowe światy w obrazach

2026-05-27T12:31:27+02:00

Autorka artykułu analizuje działalność publikacyjną Johna L. Stoddarda, jednego z najpopularniejszych autorów literatury podróżniczej przełomu XIX i XX wieku. Przygląda się bliżej książce Glimpses of the World (1892), łączącej cechy luksusowego albumu fotograficznego, atlasu widoków i przewodnika. Pokazuje, że sukces tej i innych publikacji Stoddarda wynikał z trafnie obranej strategii marketingowej, opartej na wizerunku podróżnika-celebryty oraz wykorzystaniu sprawdzonych i spopularyzowanych w XIX wieku modeli publikacji ilustrowanych. Badaczka zwraca uwagę, że książki te powstawały w czasie intensywnego rozwoju technik reprodukcji obrazu – u progu kina i masowego obiegu fotografii – i odpowiadały na rosnące zapotrzebowanie na publikacje łączące funkcję poznawczą i dekoracyjną.

Wracając do Babadag

2026-05-27T12:31:26+02:00

Artykuł jest próbą ponownego spojrzenia na jedną z najważniejszych książek Andrzeja Stasiuka, Jadąc do Babadag, w celu zidentyfikowania wątków, które dwadzieścia lat po jej premierze wciąż mogą być pouczające. Chodzi, po pierwsze, o wątki (środkowo)europejskie, widziane w splocie literacko-(geo)politycznym i przez pryzmat zamysłu, by w tamtych czasach podjąć taki temat; po drugie, chodzi o historyczno-kulturową ontologię tej części kontynentu, która – choć ujęta w formie prozy – ma zadatki na to, by być głosem wykraczającym poza sferę literatury; po trzecie, chodzi o refleksję nad samą tytułową miejscowością – nad jej miejscem na imagologiczno-literackiej mapie „tej części Europy” Stasiuka i namysł nad sensami, jakie mogły wówczas (i mogą dziś) zostać wpisane w tę miejscowość; po czwarte, chodzi o wejście w dyskusję z ogólniejszą ideową warstwą tego pisarstwa, jaką zwykło się je opatrywać. Wszystkie te okoliczności skutkują wysoką, wyraźnie oznaczoną kwalifikacją jakościową, jaką – zdaniem autora – można przypisać tej prozie.