Biuletyn Historii Sztuki

Beschreibung Aller Kirchen- Gebäude der Stadt Dantzig (1695) by the Gdańsk Builder Bartel Ranisch. The Book, its Readers and Contexts

Franciszek Skibiński — 2026-04-17

Artykuł analizuje Beschreibung Aller Kirchen-Gebäude der Stadt Dantzig (1695) autorstwa mistrza budowlanego Bartela Ranischa – jeden z pierwszych europejskich traktatów architektonicz-nych ukazujących gotycką architekturę z perspektywy historiograficznej. Książka opisuje gdańskie kościoły i ilustruje konstrukcję sklepień żebrowych, mając na celu inspirowanie fundatorów i przywrócenie umiejętności budowniczych. Była szeroko czytana wśród gdań-skiej elity i klasyfikowana jako literatura historyczna. Artykuł umieszcza dzieło Ranischa w kontekście nowożytnego antykwaryzmu i tożsamości miejskiej, podkreślając jego nowa-torskie wykorzystanie dokumentów cechowych. W przeciwieństwie do wielu współczesnych autorów Ranisch unikał sporów religijnych, akcentując ciągłość chrześcijaństwa od czasów zakonu krzyżackiego. Jego książka odbiegała od dominującego klasycystycznego dyskursu, koncentrując się na praktycznych metodach budowlanych. Dziś stanowi ona istotne źródło do badań nad wczesno nowożytnym mediewalizmem i historiografią architektury w Europie Środkowej i Północno-Wschodniej.

Refugia na peryferiach. Pałace w Słobitach i Birżach jako przykłady architektury rodów kalwińskich

Hubert Baumann — 2026-04-17

Artykuł jest zestawieniem i analizą porównawczą XVII-wiecznych pałaców Dohnów w Słobitach (niem. Schlobitten) oraz Radziwiłłów w Birżach (ob. Biržai na Litwie) jako przykładów rezydencji dwóch kalwińskich rodzin szlacheckich Prus Książęcych i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Autor ukazuje wpływ traktatu hugenota Jacques’a Perreta Des fortifications na formę i funkcję obu założeń: zwraca uwagę na korelacje w układzie przestrzeni i bryły. Na podstawie źródeł archiwalnych i badań porównawczych artykuł dowodzi, że wyznanie kalwińskie miało wpływ na architekturę i było manifestem tożsamości religijnej i społecznej. Studium jest przyczynkiem do badań na dziedzictwem protestanckiej architektury świeckiej, w szczególności na pograniczach politycznych Rzeczypospolitej i Prus.

Krótka kariera polityczna ministra gabinetu saskiego Aleksandra Józefa hrabiego Sułkowskiego (1695–1762) i jej echa w mecenacie artystycznym

Tomasz Torbus — 2026-04-17

Tematem artykułu są fundacje architektoniczne hrabiego, później księcia Alek-sandra Józefa Sułkowskiego (1695–1762), zarówno na dworze saskim, jak i późniejsze, zreali-zowane po jego popadnięciu w niełaskę w 1738 r. Przez kolejne dwadzieścia pięć lat hrabia nie pełnił już żadnych ważnych funkcji publicznych, a swój czas dzielił między Bielsko, Wiedeń, Leszno i Rydzynę. Celem niniejszego tekstu jest prześledzenie wątków autoprezentacji Suł-kowskiego obecnych w architekturze i jej programach dekoracyjnych. Jest to pierwsza cało-ściowa próba analizy budowli powstałych z inicjatywy Sułkowskiego pod kątem ikonografii politycznej i w kontekście dramatycznych wydarzeń z jego życia.

Pałac Michała Jana Borcha w Warklanach: dekoracje malarskie, zbiory artystyczne i naukowe

Jolanta Polanowska — 2026-04-17

Artykuł jest opracowaniem inicjatyw artystycznych Michała Jana Borcha (1753–1821) związanych z wyposażeniem pałacu w Warklanach, w świetle jego kontaktów z warszawskimi artystami i związków z mecenatem artystycznym króla Stanisława Augusta. Powstał na podstawie rękopisów z Archiwum Borchów z Warklan, przekazanego przez potomków do Ossolineum.

Życie i twórczość Łukasza Porębskiego (1594–1637). Nowe ustalenia i perspektywy badawcze

Kinga Zięba — 2026-04-17

Artykuł poświęcono Łukaszowi Porębskiemu, malarzowi pochodzącemu. z Bydgoszczy, który działał w Krakowie od około 1615 do 1637 r. Choć jego nazwisko pojawia się w literaturze dotyczącej malarstwa w Rzeczypospolitej 1. połowy XVII w., twórczość artysty nie została dotąd wyczerpująco omówiona. Celem artykułu jest rewizja informacji podawanych w literaturze. Ponownie przeprowadzona kwerenda archiwalna pozwoliła skorygować życiorys malarza i uzupełnić go o nieznane dotąd informacje dotyczące jego działalności zawodowej i wykorzystywanych wzorców graficznych. Na podstawie analizy sygnowanych dzieł Porębskiego dokonano charakterystyki jego stylu, co umożliwiło weryfikację dotychczasowych atrybucji, zaproponowanie nowych oraz odrzucenie dzieł błędnie przypisywanych artyście, z których część powiązano z Tomaszem Dolabellą lub Wojciechem Podkorą.

Art History, Political Legitimacy and Royal Heritage Management. Tadeusz Mańkowski and a Historic Interior Exhibition in Wawel Royal Castle, 1945–1951

Mikołaj Getka-Kenig — 2026-04-17

Artykuł poświęcony jest genezie koncepcji ekspozycji zabytkowych sal Zamku Królewskiego na Wawelu w Krakowie na przełomie lat 40. i 50. XX w., czyli w okresie formowania się polskiego państwa socjalistycznego jako satelity ZSRR. W zamku znajdowało się wówczas państwowe muzeum, którym kierował historyk sztuki Tadeusz Mańkowski (1878–1956). Był to kluczowy okres w historii muzealizacji zamku na Wawelu. Z jednej strony powojenne udostępnienie go publiczności wiązało się z nową aranżacją wnętrz, wymuszoną brakiem słynnych arrasów jagiellońskich (ewakuowanych za granicę w 1939 r.). Z drugiej strony władze socjalistyczne uznały Wawel za „pomnik kultury narodowej”. Ten oficjalny status wpłynął na kierunek, jaki obrał Mańkowski, projektując ekspozycję wnętrz historycznych. Położył nacisk na obiekty związane z historią państwa polskiego, celowo nadając wystawie „rodzimy” charakter. Było to zgodne z ówczesną polityką legitymizacyjną władz państwowych, podkreślającą ich zakorzenienie w historii narodowej, przy równoczesnym ograniczaniu wpływów kultury zachodniej w Polsce.

Kronika Stowarzyszenia Historyków Sztuki za rok 2025

Daria Rutkowska-Siuda — 2026-04-17

Rzeczy piękne. Studia z dziejów historii sztuki, kultury i architektury dedykowane pamięci Doktora Jacka Kriegseisena (Gdańsk 2024)

Katarzyna Krupska-Łyczak — 2026-04-17

Projekty Giovanniego Battisty Gisleniego a kościół Brygidek w Warszawie (po 1648–1658)

Stanisław Mossakowski — 2026-04-17

W artykule opracowano grupę projektów wykonanych przez Giovanniego Battistę Gisleniego (1600–1672), zachowanych w zbiorach Sir John Soane’s Museum w Londynie oraz Staatliche Kunstsammlungen w Dreźnie, dotyczących brygidkowskiego kościoła pw. Świętej Trójcy w Warszawie, wzniesionego w latach 1652–1658, a zburzonego w 1892 r.