Biuletyn Historii Sztuki

Na marginesie artykułu Michała Wenderskiego

Sergiusz Michalski — 2026-10-16

Dwuwieżowa fasada czy masyw? O terminologii i typologii struktur zachodnich w architekturze romańskiej

Klaudia Śnieżek — 2026-10-16

W artykule podjęto problem terminologii i typologii dwuwieżowych struktur zachodnich w kościołach romańskich, zwłaszcza kwestię rozróżnienia między fasadą a masywem. Przegląd dotychczasowego stanu badań ujawnia brak spójnej klasyfikacji i nazewnictwa tych konstrukcji. Aby uzupełnić tę lukę, zaproponowano formalną charakterystykę obu rozwiązań, opartą na przykładach europejskich z XI i XII w. Fasada zostaje zdefiniowana jako naturalne przedłużenie korpusu nawowego – zarówno w planie, jak i w bryle, pozostaje ona jego integralną częścią i odzwierciedla wewnętrzny układ romańskich budowli. Masyw natomiast, poprzez wprowadzenie dodatkowych kondygnacji w części międzywieżowej, niepowiązanych z korpusem i przykrytych własnym dachem, przybiera formę autonomicznego bloku, ukierunkowanego poprzecznie względem osi kościoła i dominującego nad całą budowlą. Jego wieże wyrastają z tego bloku, stanowiąc zwieńczenie konstrukcji, w przeciwieństwie do wież fasady, zaakcentowanych poprzez podziały i artykulację już od przyziemia. Poprzeczna orientacja masywu nadaje mu charakter struktury odrębnej i niezależnej od pozostałych partii budowli, podczas gdy fasada zamyka korpus nawowy od zachodu i stanowi jego ścianę frontową.

Późnośredniowieczna rozbudowa miejskiej fary w świetle rachunków fabrica ecclesiae kościoła pw. św. Marcina w Lelowie

Dorota Żurek — 2026-10-16

Artykuł podejmuje problematykę rozbudowy świątyni parafialnej w Lelowie – królewskim mieście dawnego województwa krakowskiego, położonym na terenie diecezji krakowskiej. Podstawę źródłową tekstu stanowią odnalezione fragmenty rachunków fabrica ecclesiae. Stosunkowo dobrze zachowany i – co istotne – skrupulatnie prowadzony rejestr wydatków ponoszonych pro fabrica ecclesiae pozwolił na zapoznanie się z procesem finansowania i realizacji dużej inwestycji prowadzonej w początku XVI w. Analiza materiału źródłowego umożliwiła rozpoznanie dotychczas słabo udokumentowanych zagadnień związanych z organizacją placu budowy, sposobem zatrudnienia mistrzów i rzemieślników, doborem materiałów budowlanych oraz zaopatrzeniem w nie inwestycji, a także z organizacją produkcji, w szczególności wytwarzania wapna i ceramiki budowlanej.

Najstarsza ikonografia zamku w Prószkowie i problem genezy jego architektury

Marek Świdrak — 2026-10-16

W artykule przeprowadzono analizę niewykorzystanego dotąd źródła ikonograficznego dotyczącego zamku w Prószkowie (niem. Proskau, cz. Pruskov) koło Opola. Na jej podstawie zaproponowano nową chronologię rozwoju rezydencji oraz wyjaśnienie genezy jej form architektonicznych. Artykuł stanowi zarazem przyczynek do badań nad funkcjonowaniem rysunków architektonicznych w dobie nowożytnej, w szczególności nad zagadnieniem ich kopiowania, transmisji i autorstwa. Choć początek budowy zamku w Prószkowie przypada na rok 1563, w literaturze utrwalił się pogląd o XVII-wiecznej genezie większości zachowanej do dziś struktury. Punktem wyjścia rewizji tego stanowiska jest rysunek dokumentujący widok zamku z 1609 r. odnaleziony w Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu. Jego analiza pozwala zasadniczo zrewidować dotychczasowy stan badań i wskazać na XVI-wieczne pochodzenie niemal całej bryły rezydencji. Rekonstrukcja pierwotnej postaci budowli umożliwia jej interpretację jako wczesnego przykładu recepcji serliańskiego modelu palazzo in fortezza, związanej z rękopiśmiennym obiegiem wzorów architektonicznych funkcjonujących w kręgu dworu cesarskiego. Analiza pozwala zarazem sytuować rezydencję prószkowską wśród najważniejszych realizacji rezydencjonalnych na obszarze Śląska i całej Korony Czeskiej w XVI w.

Cynowy sarkofag prymasa Henryka Firleja (1625) w podziemiach katedry pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Mikołaja w Łowiczu. Zarys problematyki historycznej i artystycznej

Katarzyna Kolendo-Korczak — 2026-10-16

W 2024 r. w podziemiach katedry w Łowiczu odkryto cynowy sarkofag prymasa Henryka Firleja (1574–1626). Obiekt, wsparty na podporach w formie heraldycznych lampartów (lewartów), dekorowany jest na narożach pełnoplastycznymi figurami ewangelistów, na bokach – medalionami herbowymi, na wieku – figurą Chrystusa. Opatrzono go łacińską inskrypcją identyfikującą zmarłego, z datą „1625” i informacją o zamówieniu sarkofagu za życia prymasa. Sformułowanie to znajduje potwierdzenie w źródłach, tj. w żywocie prymasa pióra Stefana Damalewicza (1649), dodatkowo wskazującym na gdańską proweniencję zabytku. Analiza formalna i szczegóły techniczne pozwalają ostrożnie łączyć sarkofag łowicki z gdańskim warsztatem konwisarza Erazma Viriana. Obiekt wpisuje się w tradycję magnackich pochówków w metalowych sarkofagach, naśladujących królewską pompa funebris w Rzeczypospolitej XVII w.

Francuskie wizje w stylu empire dla Stanisława Kostki Zamoyskiego. Percier, Fontaine i Dufour a przebudowa pałacu w Zamościu

Paweł Migasiewicz — 2026-10-16

Artykuł poświęcony jest niezrealizowanemu projektowi przebudowy pałacu Zamoyskich w Zamościu, opracowanemu w latach 1803–1804 przez Charles’a Perciera, Pierre-François-Léonarda Fontaine’a i Alexandre’a Dufoura na zamówienie Stanisława Kostki Zamoyskiego. Podstawę badań stanowią dwa rękopisy przechowywane w Bibliotece Narodowej, zawierające szczegółowe objaśnienia projektu i uwagi zleceniodawcy, a także brulion instrukcji dla architektów przechowywany w Archiwum Głównym Akt Dawnych. Ich analiza pozwala nie tylko częściowo zrekonstruować wygląd niezachowanych rysunków, lecz także prześledzić proces powstawania projektu, będącego efektem ścisłej współpracy między architektami a ordynatem. W artykule omówiono planowaną przebudowę pałacu, układ jego wnętrz oraz program ideowy rezydencji. Projekt ten należy do najambitniejszych przedsięwzięć architektonicznych planowanych na ziemiach polskich w epoce napoleońskiej.

Fałszywa tożsamość – prawdziwa sztuka? Krytyczna analiza biografii i twórczości Jana Tysiewicza vel Władysława Niewiarowicza (1815–1891)

Piotr Józef Janowski — 2026-10-16

Jan Tysiewicz vel Władysław Niewiarowicz (1815–1891), często mylony z powstańcami listopadowymi i emigrantami we Francji – Alojzym Ligenzą Niewiarowiczem oraz z Ludwikiem Niewiarowiczem, mimo stosunkowo licznych not biograficznych wciąż pozostaje postacią dość enigmatyczną. Dotąd znany był głównie z obrazu Pokutująca Maria Magdalena (1842) oraz bogato ilustrowanej edycji Konrada Wallenroda i Grażyny Adama Mickiewicza (1851). W artykule poddano krytycznej analizie biografię i twórczość artysty. Przedstawiono jego pochodzenie, młodzieńcze lata, udział w powstaniu na Litwie w 1831 r., ucieczkę do Galicji i zmianę nazwiska. Szczególną uwagę poświęcono studiom Tysiewicza w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu oraz jego ówczesnej twórczości, przede wszystkim Pokutującej Marii Magdalenie, emigracji do Francji, ilustracjom do dzieł Mickiewicza, a także innym, mniej znanym dziełom artysty.

Edward Wittig i Maksimilian Wołoszyn

Dariusz Konstantynów — 2026-10-16

Artykuł poświęcony jest kontaktom polskiego rzeźbiarza Edwarda Wittiga (1879–1941) i rosyjskiego poety i krytyka Maksimiliana Wołoszyna (1877–1932). Na podstawie materiałów źródłowych (w tym zachowanych listów Wittiga do Wołoszyna) odtworzono historię ich paryskiej znajomości, a także dzieje popiersia Wołoszyna autorstwa Wittiga, wystawionego pod tytułem Poeta na Salonie Pola Marsowego w 1909 r. Przedmiotem analizy stał się również artykuł Wołoszyna Edward Wittig (O możliwych drogach rzeźby), opublikowany w petersburskim piśmie „Apołłon” w 1913 r., będący niezwykle interesującym „świadectwem odbioru” wczesnej twórczości polskiego rzeźbiarza.

Najważniejsza ruina. Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie

Małgorzata Omilanowska — 2026-10-16

Przedmiotem rozważań są powojenne dzieje warszawskiego Grobu Nieznanego Żołnierza, poczynając od okoliczności powstania miejsca upamiętnienia łączącego przedwojenny koncept Grobu Nieznanego Żołnierza z powojennym monumentalizowaniem ruin powstałych w wyniku zniszczeń II wojny światowej. Świadomie skonstruowany, niejako dwuwątkowy, a zarazem najbardziej rozpoznawalny na świecie polski pomnik podlegał w następnych dekadach modyfikacjom i uzupełnieniom zgodnie z aktualnymi potrzebami polityki historycznej państwa polskiego. Odtworzenie zabudowy zachodniej strony Placu Piłsudskiego pozbawi pomnik części jego przekazu ideowego.

Sztuka sakralna. Jubileuszowe seminarium naukowe zorganizowane przez Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Dom Pracy Twórczej KUL „Rajchertówka” w Kazimierzu Dolnym (22–23 czerwca 2026)

Barbara Jamska — 2026-10-16

Meble kolbuszowskie – fenomen czy mit? Konferencja naukowa w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej (24–25 marca 2026)

Anna Piera — 2026-10-16

Mit mebli kolbuszowskich. Wystawa w Muzeum Zamkowym w Sandomierzu (7 listopada 2025 – 29 marca 2026)

Hubert Tomasz Słubik — 2026-10-16