Pamiętnik Teatralny

Kalekowanie choreografii a estetyka niepełnosprawności: „Lektura uproszczona" Cristiny Morales i „The Other Side of Dance" Diany Niepce

Alicja Müller — 2026-06-16

Artykuł analizuje napięcia między estetyką niepełnosprawności w ujęciu Tobina Siebersa i praktykami kalekowania tańca, a także między tańcem integracyjnym i kripową choreografią. Mimo że estetyka niepełnosprawności stanowi istotną perspektywę krytyczną wobec oficjalnej historii sztuki, to przywiązanie do kategorii piękna ogranicza jej emancypacyjny potencjał. Praktyki kalekowania radykalnie przekraczają natomiast normatywne ramy, afirmując niepełnosprawność jako źródło alternatywnej wiedzy i politycznego oporu. W analizie spektaklu The Other Side of Dance Diany Niepce oraz powieści Lektura uproszczona Cristiny Morales zostaje zastosowana metodologia crip reading i badania z zakresu studiów o niepełnosprawności. Celem artykułu jest ukazanie, w jaki sposób kalekujące choreografie nie tylko uruchamiają krytyczne zasoby estetyki niepełnosprawności, ale także ją przekraczają, destabilizując normatywne modele cielesności, ekspresji i produktywności. Artykuł wyraźnie podkreśla, że kalekowanie nie szuka legitymizacji w obrębie dominującej estetyki, lecz projektuje własne epistemologie oparte na doświadczeniu niepełnosprawności, na nieposłuszeństwie i zuchwałości.

Mansjony choroby: Stacyjność i procesyjność w „Bólu" Kingi Chudobińskiej-Zdunik

Anna Piniewska — 2026-06-16

Celem artykułu jest analiza filologiczna spektaklu Ból Kingi Chudobińskiej-Zdunik. Pozwala ona wskazać funkcje osadzenia instalacji performatywnej w tradycji widowisk religijnych oraz omówić sposoby ich przechwycenia i przekształcenia. Autorka dowodzi, że to nie tematyka, zestaw symboli czy postaci, jak w większości spektakli, lecz dramaturgia i kompozycja widowisk religijnych – a więc ich przestrzenna organizacja, czasowość przypominająca rytuał, relacje z odbiorcami oraz sposoby produkowania sensu poprzez układ stacyjny i procesyjny – odgrywają w spektaklu kluczową rolę. Narracja maladyczna w przedstawieniu nie wpisuje się w powielane kulturowo rozważania dotyczące odnalezienia bądź porzucenia Boga ze względu na chorobę, lecz operuje mechanizmami znamiennymi dla widowiskowości religijnej, by odnaleźć sceniczny język dla artykulacji bólu. Spektakl ujawnia nierozerwalny związek religijności, teatralności i widowiskowości.

Edycja barokowej „Tragedyi o bogaczu i Łazarzu" (1999) po latach: Głos krytyczny

Radosław Grześkowiak — 2026-06-16

This article offers a critical analysis of Jerzy Treder’s 1999 edition of the Gdańsk play Tragedyja o bogaczu i Łazarzu (The Tragedy of the Rich Man and Lazarus) (1643). Despite the undeniable merits of the accompanying studies on the play’s language and its theatrical reception, this edition fails in many respects to meet the established standards of a scholarly edition. The text of the work was not published in its entirety (some marginalia were omitted), it includes phrases abandoned by the author, and there are instances of incorrect separation of stage directions from the characters’ lines, as well as erroneous attribution of lines to the characters in the play. The accuracy of the reading of the autograph manuscript leaves much to be desired, and the transcription proposed by the publisher distorts both the meaning of text and its metre. Nor is the sparse commentary free from significant errors. The purpose of this analysis is to demonstrate the urgent need to produce a new edition of this seventeenth-century play, in which the critically established text would be supplemented by an extensive historical and literary commentary.

Fragment historii kieleckiego teatru: „Teatr im. Stefana Żeromskiego w Kielcach po 1945: Siła lokalności" Pauliny Drozdowskiej

Anita Młynarczyk-Tomczyk — 2026-06-16

Artykuł stanowi krytyczne omówienie monografii Pauliny Drozdowskiej Teatr im. Stefana Żeromskiego w Kielcach po 1945: Siła lokalności, poświęconej powojennej historii kieleckiej sceny teatralnej. Autorka książki analizuje działalność teatru przez pryzmat repertuaru, przemian społeczno-politycznych oraz roli lokalności w kształtowaniu tożsamości instytucji. Szczególną uwagę poświęca dyrekcjom Hugona Morycińskiego, Tadeusza i Ireny Byrskich oraz Piotra Szczerskiego, uznając je za przełomowe dla rozwoju teatru. Recenzja podkreśla wartość publikacji jako ważnego przyczynku do badań nad historią teatru regionalnego oraz docenia szeroką bazę źródłową, przystępny język narracji i interesujące przedstawienie dziejów repertuaru kieleckiej sceny. Jednocześnie wskazuje na istotne ograniczenia pracy, przede wszystkim pominięcie wielu znaczących okresów działalności teatru, zwłaszcza lat sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, a także niewystarczające uwzględnienie politycznych uwarunkowań funkcjonowania teatru w Polsce Ludowej i po 1989 roku. Recenzentka zwraca uwagę na niejednoznacznie zdefiniowane pojęcie „siły lokalności” oraz brak syntetycznego podsumowania, które pozwoliłoby pełniej uchwycić specyfikę teatru kieleckiego na tle innych scen regionalnych.

Zagrać Chaplina: Wcielenia ikony kina na scenach kabaretowych międzywojennej Polski

Wojciech Świdziński — 2026-06-16

Wśród wielu występów parodiujących Charliego Chaplina prezentowanych na scenach polskich kabaretów w rożnych miastach w latach 1923–1939 na szczególną uwagę zasługują: propozycja Eugeniusza Bodo z Qui Pro Quo i piosenka Ten wąsik w wykonaniu Ludwika Sempolińskiego. Autorzy licznych interpretacji przypisywali odgrywanej postaci zarówno ikoniczne atrybuty, jak i rekwizyty nawiązujące do współczesności. Ważnym czynnikiem oddziałującym na obraz Chaplina w świadomości artystów i elit intelektualnych było społeczne i polityczne zaangażowanie aktora. Na kształt kabaretowych przedstawień gwiazdora największy wpływ miały utwory z kręgu awangardy.

“I Do Not See the [Technology] Hidden in the Forest”: In the Loop of Performance Documentation, Reenactment, and Digital Reality

Małgorzata Dancewicz-Pawlik — 2026-06-16

W artykule przeanalizowano takie zagadnienia związane ze sztuką performansu jak procesy dokumentacji, reperformowania, zapisywania performansu w technologii blockchain oraz bio-performowania. Technologia zawsze była nieodłącznie wpisana w sztukę performans. Jednocześnie, najnowsze osiągnięcia w dziedzinie dużych modeli językowych oraz wirtualnej rzeczywistości ponownie zwróciły uwagę na te kwestie, umożliwiając ich praktyczne wykorzystanie. W czasach coraz głębszej mediatyzacji życia codziennego kwestia dokumentacji i reperformowania odsyła nas na powrót do znaczenia korporealności w performansie. Analizy przedstawionych w artykule przykładów wychodzą od założeń dotyczących niejawnej obecności ciała w kontekście ontologii performansu cyfrowego i wskazują na nowe technologie jako interfejs między obecnością a nieobecnością ciała w performansach cyfrowych, dowodząc, że podstawą performansu w dzisiejszym świecie jest uwarunkowane cyfrowo dynamiczne napięcie między materialną obecnością a nieobecnością

Alkohol a przemoc i bezpieczeństwo w pracy w polskim teatrze: Wstępne rozpoznanie

Monika Kwaśniewska-Mikuła — 2026-06-16

W artykule omówione zostały problemy związane z alkoholem w środowisku teatralnym. Autorki bazując na wynikach ankiety, dotyczącej używania alkoholu i narkotyków w polskich teatrach, w której wzięło udział trzystu czterech przedstawicieli różnych zawodów teatralnych, badały wpływ używek na bezpieczeństwo i jakość pracy artystycznej oraz różnego rodzaju formy przemocy w tych placówkach. Pierwsza część tekstu dotyczy relacji między pracą w stanie nietrzeźwości lub na kacu a bezpieczeństwem, w odniesieniu do koncepcji akceptowalnego ryzyka. W drugiej części wskazano na korelację między alkoholem a zachowaniami przemocowymi, rozpatrywaną w kontekście pracy w duchu świadomej zgody. W artykule zauważamy, że obecność alkoholu w teatrze dezorganizuje pracę na każdym jej etapie i w każdym wymiarze. Ankieta i artykuł mają na celu zainicjowanie szerszej dyskusji na temat wpływu alkoholu na działalność instytucji teatralnych.

„Chińcyki trzymają się mocno?!”, czyli o polityce, upiorach i pchłach w „Weselu"

Magdalena Piekara — 2026-06-16

Autorka odrzucając przyzwyczajenia lekturowe, szablony i klisze, którymi przez ponad sto dwadzieścia pięć lat obrosło Wesele Stanisława Wyspiańskiego, proponuje własną interpretację wybranych wątków tekstu. Niektóre cytaty, choć powszechnie używane w polskiej kulturze, także poza pierwotnym kontekstem, nie są do końca jasne i zrozumiałe. Analiza jednej z inicjalnych fraz dramatu, pochodzącej z rozmowy Czepca z Dziennikarzem pozwala odkryć w pytaniu o powstanie bokserów w Chinach pretekst do wyjaśnienia kwestii znacznie bliższej kulturowo a najczęściej pomijanej, rewolucji chłopskiej 1846.

"The Szopka" and Its Strategies of Participation "Gra o Herodzie" (A Play on Herod) by Witold Wandurski

Magda Nabiałek-Przytuła — 2026-06-16

Celem artykułu jest przedstawienie twórczości Witolda Wandurskiego jako formy historycznej, partycypacyjnej i immersyjnej praktyki dramatycznej. Głównym przedmiotem analizy uczyniono Grę o Herodzie – proletariacki mięsopust – interpretowany jako performans aktywnie negocjujący z otaczającym go środowiskiem społeczno-kulturowym. Autorka, odwołując się do utworów Wandurskiego, pokazuje, w jaki sposób w dwudziestoleciu międzywojennym możliwe było tworzenie sztuki reagującej na rzeczywistość bez jednoczesnego popadania w ścisły interwencjonizm. Rozważania te zostały uzupełnione o istotne konteksty historyczne związane z samą szopką jako formą performatywną, od początku funkcjonującą w napięciu między sacrum a profanum. Omówiono również znaczenie takich form jak faktomontaż, a także innych praktyk istotnych dla poetyki utworów Wandurskiego. W świetle tych ustaleń Wandurski został ukazany nie tylko jako aktywny organizator pierwszej polskiej sceny proletariackiej i pisarz zaangażowany w pracę ze środowiskiem robotniczym, lecz także jako dramaturg, który w tradycji dramatycznej odnalazł nowoczesne narzędzia przesuwające uwagę ku „patrzącym”, czyniąc ich aktywnymi uczestnikami procesu odbioru.