Konteksty. Polska Sztuka Ludowa

Jak analizować feminizm genderkrytyczny?

Nadia Janiczak — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

W artykule wysunięta zostaje propozycja analizy feminizmu genderkrytycznego (zwanego również feminizmem antytrans lub terfizmem) jako zjawiska, które nie jest sprowadzalne do transfobii – czyli tożsamościowej formy wykluczenia – lecz raczej wskazuje na głębiej osadzone problemy z płcią i białością w feminizmie. Dzięki wskazaniu na ideologię płciowości (cisness), sposoby funkcjonowania tak zwanego dyskursu ratowniczego oraz strategie kreowania się na uciśnioną mniejszość, feminizm genderkrytyczny zostaje poddany analizie – jako feminizm – w zestawieniu z ruchami antygenderowymi, tak zwanym feminizmem antyprostytucyjnym oraz femonacjonalizmem.

Przeciw cisjęzyczności

Julia Zając — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Artykuł podejmuje problematykę relacji między transpłciowością, językiem i przekładem, wychodząc od analizy performansu dragowego Princa Wōnglo i Skarbie, osób artystycznych z kolektywu Śląsk Przegięty. Negocjacja – „tłumaczenie” – niebinarnej, transpłciowej tożsamości zostaje tu włączona w międzyjęzykową grę: od ukraińskiej pieśni ludowej, poprzez polską i śląską adaptację, aż po przekłady anglojęzycznej kultury popularnej. Tekst przywołuje koncepcję „cisjęzyczności” jako normatywnego przymusu jednojęzyczności, kontrastując ją z queerową, transjęzykową i wspólnotową praktyką translacji. Analiza wskazuje, że tego typu językowe interwencje mogą stać się narzędziem oporu wobec hegemonii stechnicyzowanej, globalnej angielszczyzny i otworzyć przestrzeń dla lokalnych form artykulacji transpłciowych tożsamości.

Skowyt przyjaciółek

Barbara Dynda, Aleksandra Kamińska — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Przedmiotem artykułu są transfeministyczne narracje w dwóch zinach poetyckich: Zniszczona Cindy Eileen Myles i Silesian Gothic Anouk Herman, które ukazały się nakładem niezależnego wydawnictwa Girls and Queers to the Front. Artykuł bada, w jaki sposób narracje poetyckie i związane z nimi oddolne praktyki wydawnicze w Polsce tworzą nową, transfeministyczną i queerową przestrzeń protestu, powstającą w odpowiedzi na materialną i symboliczną przemoc. Skupiając się z jednej strony na kolektywnym wymiarze aktywistycznych praktyk literackich, z drugiej zaś na konkretnych publikacjach Herman i Myles, w artykule przyglądamy się, jak gotyk, humor i kwestionowanie roli instytucji pozwala ją wyrazić opór względem patriarchalnych i transfobicznych systemów: zarówno na małą skalę wybranych instytucji, jak i szerzej, wobec norm społecznych i płciowych.

„Gdy stawała się kobietą, ja również odzyskałam swoją kobiecość”

Łucja Staszkiewicz — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Artykuł dotyczy cyklu fotogramów <malavida: moRgan & veriKami> wykonanych przez artystkę Barbarę Konopkę w latach 2005–2007 wspólnie z jej przyjaciółką Weroniką Kami (Amelią), będącą tu modelką. Analizując części cyklu wraz z tekstami kuratorskimi i krytycznymi z 2007 roku oraz wywiadem z Konopką przeprowadzonym w 2022 roku, autorka zadaje pytanie: Dlaczego w <malavidzie> tak istotne są zwizualizowane dawki hormonów, skany mózgu, przeskalowanych chromosomów czy narządów reprodukcyjnych wpisanych w sceny z codziennego życia? Czemu ma służyć to zestawienie? Czemu Konopka skupia się na tych różnych substancjach i częściach ciała, które były historycznie traktowane w różnych konfiguracjach jako ostateczne wyznaczniki płci? Odpowiadając na te pytania, autorka dowodzi, że praca Konopki skupia się na tranzycji w sposób pozornie powielający seksuologiczne dążenia jednoznacznie stabilizujące płeć. W swej pracy artystki twórczo je przetwarzają, przekierowując siłę przypisywaną biologii pojmowanej jako stabilizująca i naturalizująca heteroseksualny i cisowy porządek, na rzecz relacyjności i wytwarzaniu płci przez społeczne i cielesne praktyki, w których biologia rozumiana jest poza cisową logiką. Powołując się na feministyczne badaczki związane ze studiami trans i queer, wskazuję na to, w jaki sposób cykl rejestruje prace i wysiłki polegające na pracy płci (gender labor), reprodukcji pozwalającej na tranzycję i upragnione przeżywanie płci.

Zstępowanie w płeć

Joanna Jaka Tarnawska — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Klasyczną już pozycję reprezentującą tradycyjny polski dyskurs seksuologiczny wokół transpłciowości, czyli książkę Przekleństwo Androgyne, charakteryzuje swoiste załamanie się narracji eksperckiej w miejscu ujmującym głębię psychiczną jako zasadnicze źródło upłciowienia. Biorąc ten fakt za punkt wyjścia, niniejsza praca stanowi próbę przedstawienia mitopoetyckiego podłoża doświadczeń nienormatywności płciowej, w tym szczególnie transkobiecości, metodą refleksji właściwą dla psychologii archetypowej Jamesa Hillmana. W odniesieniu do przytaczanego we współczesnej psychoanalitycznej literaturze tematu poematu elegijnego transpłciowej pacjentki Jacques’a Lacana, dokonującej kontaminacji pojęć upadku i wyboru, zaproponowana zostaje metafora zstępowania w płeć. W jej kontekście omówiony zostaje mezopotamski mit zstąpienia Inanny/Isztar do świata podziemnego oraz związki jej kultu z nienormatywnością płciową. Tekst zamyka refleksja nad uwypukloną poprzez kontekst mityczny specyfiką relacji między transpłciowością i śmiercią.

Rodzicielska skarga

Nena Pawletko — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Autorka przygląda się polskiemu aktywizmowi rodziców transpłciowych i nieheteroseksualnych dzieci. Stara się prześledzić trajektorię stopniowego zwiększania widzialności i znaczenia rodziców dzieci LGBT w dyskursie wokół queeru, z którego szczególnym nasileniem mamy do czynienia w ostatnich latach w związku z dziećmi trans. Zastanawia się, jak rzecznictwo prowadzone przez rodziców przesuwa dyskurs – jakie rzeczy wybijane są na pierwszy plan, jak politycznie musi lokować się taki dyskurs przez skupienie na rodzinie, a przez to jak narracje o queerowych życiach budowane są wokół coming outu i funkcjonowania w rodzinie. Wiele z nich normalizuje standardowe trajektorie reakcji rodziców – od początkowego szoku, często krzywdzącej czy złej reakcji, przez akceptację, aż do momentu zaangażowania – przez wzięcie udziału w kampanii, rzecznictwo czy udział w grupach wsparcia. Ostatecznie autorka traktuje rzecznictwo i zrzeszanie się rodziców jako zjawisko ambiwalentne: z jednej strony zaspokajające jakąś potrzebę i tworzące istotne obiegi wiedzy, z drugiej ostatecznie skupione głównie na rodzicach i ich potrzebach, a politycznie dosyć konserwatywne.

Transpłciowość w poezji

Anita Głowacka — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Współczesna poezja ujmuje podmiotowość transpłciową jako kategorię wyrazistą i uchwytną analitycznie, szczególnie w kontekście uznania teorii genderowych w badaniach literaturoznawczych. Analizowana twórczość osób nieodnajdujących się w normatywnym dyskursie płciowym stanowi próbę wypracowania języka zdolnego opisać doświadczenie transpłciowości, a zarazem przekroczyć ramy tradycyjnych modeli interpretacyjnych (na przykład w kontekście dyskusji o tak zwanym podmiocie kobiecym). Poetyckie strategie osób autorskich wymykają się przy tym utrwalonym w kulturze zachodniej schematom psychoanalitycznym – takim jak opozycja natura/kultura, koncepcja libido czy fallogocentryzm. W centrum znajduje się doświadczenie „uwięzienia” w polszczyźnie, którego struktura reprodukuje binarne kategorie płci, oraz krytyka narzuconych w procesie socjalizacji ról genderowych. Analizowana poezja ujawnia również strategie medykalizacji i esencjalizacji biologicznego wymiaru egzystencji człowieka.

Dzik i dama

Wiktoria Kozioł — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Artykuł dotyczy 194 zdigitalizowanych numerów czasopisma „Die Freundin” (1924–1933), wydawanego w czasach Republiki Weimarskiej i skierowanego do lesbijek i transpłciowych kobiet. Klasycznym, podstawowym badaniom archiwalnym towarzyszy metoda badania treści czasopism, ale przede wszystkim studia nad kulturą wizualną: w przypadku analizy reprezentacji kobiecości są to narzędzia semiologiczne inspirowane tekstami Rolanda Barthes’a i Allana Sekuli, wykorzystane do interpretacji fotografii. Główny problem badawczy dotyczy ustalenia, jakie strategie polityczne realizuje wizualno-tekstowy zasób magazynu. W przekazie dominuje strategia naturalizacji (nienormatywność jest „nudna”, spokojna, nie wiąże się z ekstrawagancją nocnego życia, ma niemożliwe do zmiany biologiczne podstawy). Materiały wskazują, że wizualna strona gazety odbiera od deklaracji tekstowych: na zdjęciach okładkowych dominują cispłciowe kobiety przy niemal całkowitej nieobecności kobiet transpłciowych, a typy urody i rodzaje ujęć nie są różnorodne. Jednocześnie w „Die Freundin” niemal całkowicie wyeliminowane są obrazowe przedstawienia męskości lub są one karykaturalne, jak w przypadku porcelanowej figurki kobiety z dzikiem na jednej z okładek czasopisma.

Somos travestis!

Adam Kruk — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Wychodząc od filmu Diega Céspedesa Tajemnicze spojrzenie flaminga poświęconego chilijskim travestis w dobie kryzysu AIDS, autor artykułu stara się przemyśleć status kultury queerowej w Chile oraz przybliżyć właściwą Ameryce Łacińskiej indywidualną i polityczną tożsamość travesti. Stawia przy tym pytania o to, jaką rolę odegrała różnorodność seksualna w transformacji społeczno-politycznej w Chile i jak ma się ona do dysydencji seksualnej. Czy da się spojrzeć na emancypację mniejszości psychoseksualnych jak na historię sukcesu? Czy może ona stanowić wizytówkę kraju i jego dumę?

„Endless” – queer dekolonialny

Krystyna Duniec — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Tekst jest wynikiem analizy afektywnego archiwum, własnej dokumentalnej refleksji nad zarówno poznawczymi, jak afektywnymi doświadczeniami związanymi z siedmioletnim towarzyszeniem artystycznemu, performatywnemu, queerowemu projektowi Endless Wojciecha Pusia. Efektem finalnym projektu realizowanego w rozmaitych performatywnych odsłonach we wspólnocie performerów i performerek – osób o różnorodnych biografiach, tożsamościach płciowych i rasowych, orientacjach seksualnych oraz narodowościach – jest fabularny arthousowy film, który autorka poddaje analizie.

Antygona w queerowym archiwum

Magdalena Krzyżanowska — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Artykuł analizuje sposoby funkcjonowania queerowego archiwum we współczesnej polskiej literaturze niefikcjonalnej na przykładzie twórczości Renaty Lis, Sylwii Chutnik, Justyny Bilik oraz Remigiusza Ryzińskiego. Punktem wyjścia staje się napięcie między figurą Archonta, opisaną przez Jacques’a Derridę jako strażnika pamięci i porządku archiwalnego, a figurą Antygony, interpretowaną przez Ewę Majewską jako symbol afektywnej pracy na rzecz ocalenia doświadczeń wykluczonych. Autorka podejmuje analizę sposobów performowania archiwów queerowych w reportażu i eseistyce, zwracając uwagę na praktyki odzyskiwania genealogii, rekonstruowania rozproszonych wspólnot pamięci oraz nadawania archiwaliom nowych znaczeń społecznych. Szczególne miejsce zajmuje refleksja nad queerową matrylinearnością w narracjach kobiet oraz fragmentaryczną rekonstrukcją historii queerowych mężczyzn u Ryzińskiego. W interpretacji wykorzystano perspektywę studiów nad queerowym archiwum oraz koncepcję generatywnej troski z pracy Jerzego Bandla.

Od queercore’u do kultury nienormatywnych bedroom producers

Piotr Sobolczyk — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Tekst opisuje gatunek muzyczny i zjawisko kulturowe queercore – historycznie queerowy punk, zgłębiając przy tym relacje queeru i punka. Wskazywane są takie aspekty jak antyinstytucjonalność, kultura DIY, estetyka „amatorstwa”, ale także queerowa wirtuozeria i jej związki ze „śmieciowym kampem”. Jako przykłady występują Nina Hagen, Klaus Nomi, a z polskiej sceny Gayga i Kosmetyki Mrs. Pinki. Autor poszerza jednak pojęcie queercore, wynosząc je poza grunt muzyki punk, acz z zachowaniem jego etosu. Umożliwia to opis przemian branży muzycznej w XXI wieku oraz wskazanie na nową kulturę DIY – kulturę bedroom producers, prosumentów muzycznych. Jako przykłady tego zjawiska w eseju analizowane są utwory Zawadzkiego oraz Dunajewa.

Zdeprawowane smutki

Jakub Orzeszek — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Autor krytycznie opisuje transmedialną twórczość Nicka Cave’a z lat 2003–2012: muzyczną, kinową, performerską i literacką. Skupia się na albumach Grinderman i Grinderman 2, Dig, Lazarus, Dig!!!, na scenariuszach filmowych, na ciele/znaku artysty, ale szczególnie na postpornograficznej powieści Śmierć Bunny’ego Munro. Ta ostatnia wydaje się postpunkową odpowiedzią na słynny mizoandryczny manifest Valerie Solanas SCUM, a zarazem na patriarchalną Drogę Cormaca McCarthy’ego. Wszystkie te hiperteksty są narracjami fabularnie i estetycznie zbudowanymi na męskich tożsamościach w kryzysie. Uderza w nich bezwzględna dekonstrukcja męskości, która osiąga kampowy poziom heteromaczyzmu. Głównymi kategoriami badawczymi są tu, z jednej strony: „maskulinizm cienia”, stworzony w odniesieniu do teorii queeru i „feminizmu cienia” Jacka Halberstama. Z drugiej – „pornografia śmierci” Geoffreya Gorera i „pornografia jako żałoba” Andrei Dworkin.

„My Lady Story”

Sławomir Kuźnicki — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Zmiany dotyczące tak zmarginalizowanego zjawiska, jakim jest transkobiece ciało, nie dokonują się bezboleśnie. Jest wręcz przeciwnie: cierpienie stanowi integralny element transformacji; bez niego zmiana nie mogłaby się dokonać albo nie miałaby aż takiej wagi, byłaby pozorna. Jednocześnie ból w paradoksalny sposób potrafi łączyć się z doznawaniem przyjemności czy nawet rozkoszy. Niniejszy artykuł bada zjawisko transkobiecego ciała przedstawione w tekstach piosenek Anohni (urodzonej jako Antony Hegarty), transpłciowej diwy i liderki zespołu Anohni/Antony and the Johnsons. W swoich tekstach autorka porusza temat własnego doświadczenia bycia osobą transpłciową, a mówiąc precyzyjniej: transkobietą. Wykorzystując perspektywę autobiograficzną, artystka podkreśla transformacyjny charakter tych procesów: bolesny, a jednak niezbędny i uwalniający wymiar tranzycji i konstytuowania własnej transkobiecości. Postacie stworzone przez Anohni na potrzebę jej tekstów okazują się aktywnymi aktorkami takiej transformacji, zarówno na poziomie transkobiecej cielesności, jak i w kontekście jej zewnętrznej, publicznej realizacji. Stąd artykuł ma na celu prześledzenie strategii stosowanych przez artystkę do opisywania procesów cielesnej przemiany, uwzględniając różnorakie, często kontrastujące komponenty i etapy tych procesów.

Adira, czyli diwa

Konrad Sierzputowski — Fri, 28 Aug 2026 00:00:00 +0200

Artykuł opisuje historię i społeczno-polityczne ramy imprezy klubowej ADIRA jako zespół praktyk wspólnototwórczych arabskiej diaspory LGBTQ+ w Berlinie. Analiza jej transformacji – od oddolnej inicjatywy Queer Arab Barty, przez cykliczne ADIRA Party, po coroczny ADIRA Drag Festival – pokazuje, w jaki sposób wydarzenie łączy muzykę popularną, performans polityczny i działania edukacyjne z krytyką zachodnich reżimów reprezentacji queer. W centrum rozważań znajduje się pytanie o możliwość wytwarzania alternatywnych przestrzeni diasporycznych oraz podtrzymywania transnarodowych form solidarności, które przekraczają hegemoniczne, binarne i ekskluzywne modele nienormatywnych tożsamości.